Than van và than khóc

Karl Rogers đã từng nói, đi�u riêng tư nhất của chúng ta cũng là đi�u phổ biến chung nhất. Ông tin rằng những cảm giác riêng tư mà chúng ta hổ thẹn không dám nói trước m�i ngư�i, thì mỉa mai thay, lại là cảm giác mà nếu chúng ta nói lên sẽ hòa chung một cách sâu lắng nhất vào trong cảm nghiệm của ngư�i khác.

Nhưng không phải lúc nào nó cũng đúng với những gi�t nước mắt của chúng ta. �ôi khi những gi�t nước mắt riêng tư của chúng ta chỉ là những gi�t nước mắt cho riêng mình, không đồng điệu với cảm giác của ngư�i khác, làm cho h� khó chịu một cách không lành mạnh. Tại sao không phải tất cả m�i gi�t nước mắt của chúng ta đ�u gợi được lòng thông cảm?

Vì không phải tất cả m�i gi�t nước mắt đ�u giống nhau, có một sự khác biệt giữa than khóc và than van. Than khóc thì lành mạnh, than van thì không.

Khi đối diện với mất mát, than khóc sẽ hữu ích vì giúp mình biểu lộ được xúc cảm tr�n vẹn. Hơn nữa, khi than khóc, chúng ta bày t� một nỗi buồn không chỉ cho mất mát và đau đớn riêng, mà cách nào đó còn cho nỗi đau buồn của cả thế giới này. Mất mát làm chúng ta khóc chỉ là chuyện riêng tư, chẳng hạn cái chết của ngư�i thân yêu, nhưng, nếu nếu nỗi đau buồn của chúng ta quy hướng v� sự mất mát đó hơn là v� bản thân mình, thì than khóc của chúng ta sẽ được cảm thông sâu sắc. Nỗi đau buồn sâu đậm như thế là buồn cho một tình trạng ai ai cũng có, sẽ liên kết chúng ta với thế giới, nơi mà sự chết và mất mát không trừ một ai. Rốt cùng, ai cũng mang một nỗi buồn chung.

Than van, mặt khác gần như chỉ là than thân trách phận. Không như than khóc, than van không tập trung vào những gì đã mất, đã rơi vào thảm kịch, mà chủ yếu chỉ khóc thương cho chính bản thân mình, cho nỗi đau, van nài ngư�i khác thương cảm mình. Than van là bày vết thương riêng ra cho m�i ngư�i thấy để mong h� thương cảm, như đứa trẻ chìa cái đầu gối bầm tím cho mẹ mình vậy. Chúng ta tội cho đứa trẻ bị bầm tím, chúng ta không nên chướng tai gai mắt với nó, nhưng với ngư�i lớn thì chuyện lại không như vậy.

Chúng ta rơi nước mắt vì những lý do khác nhau và khóc cũng theo nhi�u kiểu khác nhau. Trong tất cả m�i gi�t nước mắt lăn xuống, đ�u có một câu h�i: ‘Tôi đang khóc cho ai, cho ngư�i khác hay cho chính mình? Vì sao tôi khóc, vì cảm thương ai đó, chuyện gì đó, hay chỉ vì thương thân mình?’

Một câu h�i không dễ trả l�i vì gi�t nước mắt của chúng ta luôn luôn có cả lòng vị tha lẫn vị kỷ. Hiếm khi gi�t nước mắt của chúng ta thuần khiết, thoát được thương thân trách phận, hiếm khi nước mắt chúng ta giống như nước mắt Chúa Giêsu khóc cho thành Giêrusalem hay nước mắt �ức Mẹ khóc dưới chân thập giá Chúa. Những gi�t nước mắt của chúng ta có thể noi lên lòng thương cảm nhưng chúng cũng có thể buộc tội chúng ta. Ví dụ như, thánh Têrêxa Hài đồng Giêsu đã nói, khi khóc vì thất tình, chúng ta thư�ng khóc cho bản thân mình, hơn là cho ngư�i kia. Những gi�t nước mắt như thế là thật, nhưng hầu như không có gì cao cả. Trong một ý tưởng tương tự, Antoine Vergote, nhà tâm lý h�c lừng danh, cho rằng nước mắt chúng ta khóc khi có lỗi vì đã làm đi�u sai trái thư�ng là gi�t nước mắt thương mình hơn là dấu chỉ của lòng hối lỗi thật sự. Ông cho rằng, sự hối hận thật lòng sẽ gợi lên một đi�u gì đó trong chúng ta, là nỗi buồn. �i�u phân biệt nỗi buồn với tội lỗi là khi buồn rầu, chúng ta khóc vì đã làm đi�u gì đó gây tổn thương cho ngư�i khác. Còn gi�t nước mắt tội lỗi, chỉ là chúng ta đang khóc vì đang có cảm giác tồi tệ mà thôi.

Sự khác biệt giữa than van và than khóc thư�ng cũng thấy được nơi cách biểu lộ của chúng. Than van lúc nào cũng có tính chất phô bày, quá tình cảm, gây khó chịu cho ngư�i chứng kiến. Nó không giữ được đủ mức tôn tr�ng. Bản chất, đó là một cách diễn tả dở! Gần như tất cả chúng ta đ�u có cảm nhận này khi đi dự tang lễ, dù là dịp đau thương buồn phi�n, nhưng có những ngư�i khóc quá thô thiển, quá biểu diễn nên chúng ta có cảm tưởng như đang bị xâm phạm đ�i sống riêng tư. Chúng ta cảm thấy khó chịu cho ngư�i đang khóc như thế.

�ôi khi chúng ta cũng có cảm nhận này, dù đỡ hơn đôi chút, khi xem các tác phẩm nghệ thuật nửa mùa, bài hát, phim ảnh, hay tiểu thuyết, đơn giản chúng mô tả nỗi buồn quá thô thiển, quá mùi mẫn, hay quá ấu trĩ nên chúng ta không thấy có được một chỗ nào để quan sát, để cảm nhận. Một lần nữa, cái sai là thiếy thẩm mỹ, và cư xử tệ hại.  Nghệ thuật nửa mùa chỉ khiến chúng ta nhắm mắt lại để đừng thấy bực mình, hoặc nó khiến chúng ta thấy ng�t đớn mà thôi. �ó là đặc tính thứ hai của than van, hơn cả tính thương thân trách phận, nó còn là một thứ nghệ thuật tệ hại.

Và như thế, chúng ta nên cẩn thận khi khóc trước mặt ngư�i khác và những thất v�ng chúng ta gào thét cho m�i ngư�i nghe. Tất nhiên, không có gi�t nước mắt nào của chúng ta thuần khiết, chúng ta luôn luôn khóc cho bản thân mình. Những phản kháng của chúng ta cũng vậy, luôn luôn có tư lợi trong đó. Nhưng khi chấp nhận nó, chúng ta nên cố gắng than khóc hơn là than van, để khi bày t� nỗi buồn hay căm phẫn trước mặt ngư�i khác, những gi�t nước mắt hay cơn giận của chúng ta phải được biểu hiện trong thông cảm hơn là than thân.

Karl Rogers đã đúng: �i�u riêng tư nhất của chúng ta cũng là đi�u phổ biến nhất. Nó cũng đúng với những nỗi buồn sâu thẳm, đau khổ dai dẳng, các nỗi thất v�ng, cũng như các gi�t nước mắt than khóc của chúng ta. Nhưng khi than van, thì nó không còn đúng được như thế nữa.

J.B. Thái Hòa dịch

Phanxicovn