Dưới triá»u Äiôclêtianô, và Maximianô, Satan đã nổi dáºy gây chiến vá»›i các tÃn hữu Chúa. Hắn tìm cách tiêu há»§y sách thánh, tà n phá thánh đưá»ng, cấm thi hà nh lá»… nghi phụng vụ và há»™i há»p cầu nguyện… Các kitô hữu phải chịu nhiá»u khốn khổ và má»™t số rất lá»›n đã hy sinh mạng sống má»™t cách anh dÅ©ng để bảo toà n đức tin.
Trên đây là má»™t bằng chứng liên hệ đến cuá»™c tỠđạo anh hùng cá»§a Cyrianô và các bạn ngà i, đã được ghi lại trong bá»™ sách nhan Ä‘á»: Công vụ cá»§a má»™t nhóm các thánh tỠđạo Phi châu.
CÅ©ng như ở Ai cáºp thá»i Hoà ng đế Pharaô, dân di cư Do thái bị trưng dụng để xây cất Kim tá»± tháp vÄ© đại hầu thoả lòng hiếu thắng cá»§a nhà cầm quyá»n, thì dưới thá»i Äiôclêtianô, Hoà ng đế Rôma cÅ©ng vẫn má»™t chÃnh sách áp bức ấy. HỠđã bắt các ngưá»i kittô hữu là m nô lệ trong những công tác xây cất bể tắm công cá»™ng hay những thao trưá»ng rá»™ng lá»›n. Công việc đã vô cùng cá»±c nhá»c, lại thêm những hà nh hạ áp bức khiến các giáo hữu đã khổ lại cà ng khổ sở hÆ¡n. Tuy nhiên, vá»›i lòng mến yêu Thiên Chúa nồng nhiệt, các tÃn hữu đã đổi cay đắng ra dịu ngá»t, Ä‘au khổ thà nh niá»m vui.
Cảnh khổ cá»±c cá»§a các tÃn hữu bị nô lệ hóa ấy đã là m động lòng trắc ẩn má»™t vị quyá»n quý Rôma, quý danh là Thrason. Ông giầu cá»§a lại giầu lòng, vì ông cÅ©ng là tÃn hữu cá»§a Chúa Kitô và hiểu hÆ¡n ai hết thế nà o là đức bác ái công giáo. Nhưng vì không thể trá»±c tiếp giúp đỡ các tÃn hữu đó được, nên ông phải nhỠđến mấy thanh niên nhiệt thà nh, trong số đó có Cyrianô, ngưá»i mà sau nà y sẽ được ca tụng hÆ¡n hết.
Cyrianô là anh trưởng trong gia đình ngoại giáo quyá»n quý tại Tuscia. Là con má»™t vị thống đốc tỉnh nhà , sau nà y Cyrianô cÅ©ng sẽ đảm nhiệm chức vụ cao quý ấy. Lên nháºn chức được Ãt lâu, ngà i được gá»i vá» triá»u Rôma, và chÃnh tại đây ngà i đã được hạnh phúc đón nháºn chân lý Chúa Kitô. Nhiệt thà nh vá»›i Ä‘á»i sống má»›i, ngà i đã từ chức quan và bán hết gia sản Ä‘em phân phát cho ngưá»i nghèo, rồi sống theo gương Thầy Chà Thánh trong bác ái và khó nghèo.
ÄÆ°á»£c Thrason tÃn nhiệm giao trách nhiệm nâng đỡ, á»§i an các ngưá»i kitô giáo Ä‘ang phục dịch trong công tác xây cất cá»§a nhà vua, Cyrianô và các bạn, cứ chiá»u đến, nương bóng tối men đến táºn nÆ¡i các giáo hữu cư trú. Các ngà i đặt và o tay há» những lương thá»±c hay các váºt dụng cần thiết. Nhưng không phải chỉ có thế, các ngà i còn lấy lá»i ngá»t ngà o khÃch lệ các giáo hữu, hầu giúp há» khá»i ngã lòng thất vá»ng. Nghe biết các hoạt động bác ái anh hùng cá»§a Cyrianô và các bạn, Äức Thánh Cha Maxellinô nhiệt liệt khen ngợi, và để thưởng công, ngà i liá»n phong Cyrianô, và Largiô má»™t trong các bạn ngà i, lên chức phó tế.
Nhưng Chúa Giêsu còn muốn ân thưởng các tôi tá»› Ngưá»i hÆ¡n nữa, bằng cách cho các ngà i được chung phần Ä‘au khổ vá»›i các giáo hữu mà các ngà i vẫn hết tình thương mến. Tháºt váºy, lần kia, các ngà i Ä‘ang là m phúc và an á»§i nhóm tÃn hữu Ä‘au khổ ấy thì bị lÃnh gác bắt gặp. Các ngà i liá»n bị giữ lại, và phải sống quản thúc vá»›i các công việc nặng ná» như những tÃn hữu mà các ngà i vẫn giúp từ trước đó. Từ đó các ngà i không còn giúp giáo hữu vá» váºt chất được nữa, nhưng đổi lại, các ngà i đã dùng lá»i nói và gương sáng để khuyến khÃch há» nhiá»u vá» mặt thiêng liêng.
Lần khác, Saturninô, má»™t tÃn hữu già cả ngã gục dưới tảng đá đè nặng trân vai, Cyrianô và các bạn vá»™i chạy đến nâng ông già dáºy, đồng thá»i vác giúp ông tảng đá. Hà nh vi đầy bác ái ấy, ngưá»i công giáo không ai còn lạ gì, nhưng những tên lÃnh ngoại giáo lại cho là rất kỳ lạ. Há» còn nháºn thấy rằng các “tù nhân†ấy đã dùng những giá» nghỉ ngÆ¡i để ca tụng Thiên Chúa qua những bà i thánh ca du dương, nên há» sẽ báo cáo tất cả sá»± thể lên Hoà ng đế. Maxinianô không má»™t chút cảm phục lòng anh dÅ©ng cá»§a các ngà i, trái lại còn nổi giáºn, truyá»n bắt giam các ngà i và o ngục thất tối tăm.
Ở trong ngục thất, Cyrianô và các bạn hằng sốt sắng cầu nguyện, khuyến khÃch nhau can đảm bá»n chà tá»›i cùng. Thỉnh thoảng các ngà i lại hát lên bà i thánh ca, hay Ä‘á»c lên bà i thánh vịnh để ca tụng Thiên Chúa.
Trong khi các ngà i chịu hà nh hạ trong ngục thất má»™t cách rất dã man, thì bất hạnh cho nà ng công chúa con vua Äiôclêtianô, cô bị quá»· ám hà nh hạ rất khổ sở. Các y bác sÄ© tìm hết cách cÅ©ng không chữa khá»i nà ng. Nhưng ma quá»·, qua miệng công chúa, đã tá»± cáo là sẽ ra khá»i nà ng, nếu Cyrianô truyá»n lệnh. Nhà vua liá»n truyá»n Ä‘em Cyrianô và các bạn ra khá»i tù, rồi xin ngà i vui lòng cứu chữa công chúa. Cyrianô tá»›i gần nhân danh Thiên Chúa và truyá»n lệnh cho quá»· phải ra khá»i công chúa ngay. Trước mệnh lệnh cá»§a đầy tá»› Chúa, ma quá»· liá»n tuân hà nh, và công chúa liá»n được giải cứu. Hoà ng háºu là ngưá»i đã bà máºt tòng giáo từ trước, nhân dịp nà y khuyên con trở lại và tá»± đảm nháºn việc chuẩn bị cho công chúa chịu phép rá»a tá»™i. Nhà vua vui sướng vì thấy công chúa đã được chữa khá»i, liá»n trả tá»± do cho Cyrianô và các bạn, đồng thá»i cấp cho các ngà i má»™t ngôi nhà tại Rôma.
Các ngà i liá»n lợi dụng những ngà y sống tá»± do để thi hà nh những công tác bác ái như trước. Nhưng thá»i gian đó chẳng khác gì như má»™t thoáng gió lặng Ä‘ang chá» má»™t cÆ¡n bão tố dữ dá»™i sắp kéo tá»›i. Thá»±c váºy, chỉ má»™t thá»i gian sau, vua Äiôclêtianô rá»i đô đến Nicômêđia bên Tiểu à và nhưá»ng quyá»n cai trị ở miá»n Tây đế quốc cho Maximianô. Maximianô vì sẵn mối căm thù ngưá»i công giáo, nên vừa nháºn chức xong đã bắt tống ngục Cyrianô và các bạn ngà i. Sau má»™t thá»i gian ngắn giam trong ngục, các ngà i bị Ä‘iệu ra toà án Carpasiô. Carpasiô dùng má»i cách để lung lạc các ngà i, ông lên giá»ng hách dịch và truyá»n khiến:
– Những tên ngu xuẩn kia, tá»± nháºn là lầm lạc Ä‘i, rồi thá» lạy các thần cá»§a nhà nước.
Cyrianô mạnh dạn trả lá»i:
– Thưa ngà i, chúng tôi chỉ nháºn biết có má»™t Thiên Chúa là Äức Giêsu Kitô, Äấng tạo dá»±ng trá»i đất, đã chết trên tháºp giá vì nhân loại tá»™i lá»—i. Chúng tôi thà chết chẳng thà chối từ Ngưá»i.
Câu nói đó như má»™t mồi lá»a châm và o bình thuốc nổ, chánh án Carpasiô vô cùng tức giáºn, ông liá»n truyá»n Ä‘ao phá»§ lấy dầu thông Ä‘un sôi đổ trên đầu thầy phó tế. Cyrianô không những không kêu la than khóc, thầy còn tá» vẻ hân hoan vì được chịu khó vì Chúa.
Trước thái độ thản nhiên ấy cá»§a thầy Cyrianô, chánh án Carpariô cà ng thêm tức giáºn. Ông hét lên:
– Hãy trói chân tay nó lại, lấy gáºy đánh cho nó má»™t tráºn. Trong khi lý hình thi hà nh lệnh dã man cá»§a chánh án, thầy Cyrianô vẫn giữ thái độ thản nhiên, mắt ngước lên trá»i, miệng cầu khẩn: “Lạy Chúa Giêsu, nguyện vinh danh Chúa, xin thương con cùng…â€
Tên chánh án dã man thấy không thể lung lạc đức tin thầy Cyrianô và các bạn cá»§a thầy được, lại truyá»n Ä‘em tống ngục các ngà i, đồng thá»i là m báo cáo để trình nhà vua.
Ngà y hôm sau, theo lệnh nhà vua, các thánh bị lôi ra khá»i ngục thất và được Ä‘em ra ngoà i thà nh vá»›i chừng hai mươi giáo hữu khác. Ở đó tất cả các ngà i Ä‘á»u bị chém đầu. Xác các thánh được linh mục Gioan thu tháºp và chôn cất ngay gần đưá»ng Salaria. Riêng xác thầy phó tế Cyrianô được má»™t bà quý phái đạo đức Ä‘em táng trong hang toại đạo gần đưá»ng Ostia.
Vá» sau hà i cốt cá»§a thánh Cyrianô được Ä‘em vá» Rôma và đặt tại nhà thá» Äức Bà , đưá»ng Lata. Gần nhà thỠđó, ngà y nay má»™t khu nhà dòng đã được xây cất để kÃnh ngà i.
Lạy thánh Cyrianô, xin cầu cho chúng con được lòng bác ái bao la như biển cả, cho danh Chúa được vinh sáng muôn Ä‘á»i.

