Tại sao phó tế mang dây stola chéo?

Trong thánh lễ đồng tế, các linh mục đeo dây stola buông thõng xuống, còn các phó tế thì đeo dây stola bắt chéo từ vai bên trái sang hông bên phải. Tại sao vậy? Dây stola có ý nghĩa gì?

Thiết tưởng nên phân biệt hai vấn đ�. Thứ nhất là ý nghĩa của dây stola. Thứ hai cách thức đeo dây stola.Trong thánh lễ đồng tế, chúng ta thấy có các linh mục và các phó tế, mỗi đẳng cấp đeo dây stola một cách. Tuy nhiên, không chỉ có các linh mục và phó tế mới đeo dây stola mà thôi: các giám mục cũng đeo dây stola, và các giáo hoàng cũng thư�ng chụp hình với dây stola màu đ�. �ó là chưa kể một trư�ng hợp mà rất ít ngư�i có dịp chứng kiến, đó là các nữ tu dòng Chartreux cũng đeo dây stola nữa.

Chúng ta bắt đầu với vấn đ� thứ nhất: dây stola có ý nghĩa gì?

� nghĩa của dây stola đã thay đổi rất nhi�u trải qua dòng lịch sử. � nghĩa của nó trong nguồn gốc văn hoá Hy- lạp và Rôma thì khác. � nghĩa của dây stola khi được du nhập vào phụng vụ Kitô giáo thì khác. Từ th�i Trung cổ, ngư�i ta lại thêm ý nghĩa ám dụ nữa. Xét v� nguồn gốc, các nhà sử h�c không đồng ý với nhau. Danh từ stola mới xuất hiện từ cuối thế kỷ VI, và dần dần thay thế danh từ orarium. Mỗi danh từ mang một nguồn gốc khác nhau. Danh từ stola có lẽ lúc đầu ám chỉ áo thụng của các bà quý tộc (tương đương với toga của các ông). Vì thế stola không phải là một sợi dây đeo ở cổ nhưng là một cái áo; có lẽ đó cũng là ý nghĩa của stola được nói trong sách Khải huy�n (stolae albae 6,11; 7,9.14). Bên các Giáo hội �ông phương dây stola được g�i là Orarion, cũng tựa như bên Tây phương được g�i là Orarium cho đến thế kỷ IX. Thực ra Orarium cũng không phải là một cái dây, nhưng là một cái khăn đai, hay nói đúng hơn, một khăn quàng cổ. Xét v� nguồn gốc trong xã hội Hy- lạp và Rôma, khăn orarium không phải là chiếc khăn quàng để che cổ cho kh�i cảm lạnh, nhưng là chiếc khăn để lau mặt hay để lau miệng (orarium bởi os, oris).

Như vậy, nguồn gốc dây stola là khăn chùi miệng khi ăn hay sao?

Không phải thế. Khi nói đến lau miệng, ta đừng vội nghĩ đến thực khách ngồi bàn ăn nhưng hãy nghĩ đến các nhà hùng biện. H� phải diễn thuyết đến sùi b�t mép, vì thế thỉnh thoảng phải lau miệng. Dù sao, đó chỉ là một giả thuyết v� nguồn gốc lịch sử mà thôi. Xét v� việc sử dụng trong phụng vụ, thì bên �ông phương đã thấy nói tới trong một bản văn của công đồng Laodicea (năm 372), dành riêng orarium cho các phó tế, chứ các tác viên thấp hơn không được đeo. Thánh Gioan Kim khẩu cũng cho biết là các phó tế đeo orarium trên vai trái. Bên Tây phương thì ta thấy quy định v� orarium của các phó tế trong một bản văn của công đồng Braga ở Tây ban nha (năm 563); và một bản văn công đồng Toledo IV (năm 633) nói đến cách thức đeo orarium khác nhau giữa các phó tế và các linh mục. Các phó tế thì đeo orarium màu trắng trên vai trái, bắt chéo, và ở trên áo dalmatica. Các linh mục và giám mục thì đeo orarium quanh cổ, buông thõng xuống, nhưng mà ở dưới áo lễ.

�àng sau những quy định phức tạp như vậy, ngư�i ta có giải thích ý nghĩa của việc đeo dây stola như thế nào không?

Tiếc rằng các bản văn pháp lý không nói. Chính vì vậy mà các sử gia mới đưa ra nhi�u giả thuyết v� nguồn gốc và ý nghĩa của nó. Có lẽ lúc đầu, dây orarium chỉ có ý nghĩa thực dụng, đó là lau mặt, lau mồ hôi, hoặc che cổ cho ấm. Nhưng cách riêng, vào th�i Trung cổ, ngư�i ta gán cho nó nhi�u ý nghĩa ám dụ cho dây stola, được hiểu không chỉ như một dây mà còn là một tấm áo nữa.

1/ Hiểu như sợi dây, ngư�i ta ví dây stola như sợi dây mà quân dữ đã trói buộc Chúa Giêsu trong vư�n cây dầu, hoặc dây trói vào cột đá khi chịu đánh đòn. Vì thế khi đeo dây stola, linh mục hãy nhớ đến sợi dây của đức vâng l�i, ràng buộc mình với Chúa Kitô, hy sinh bản thân để cứu chuộc thế giới. Dây stola đeo lên vai cũng nhắc nhở rằng linh mục hãy mang lấy ách êm ái của Chúa Giêsu, h�c h�i nơi Ngư�i sự hi�n lành và khiêm tốn (Mt 11,29). Những đi�u này được đ�c thấy nơi giám mục Sicardo của giáo phận Cremona. Dần dần theo hướng đó, các nhà thần h�c vạch ra đủ hết các thứ nhân đức cần thiết cho linh mục và phó tế; chẳng hạn như: đức khiêm như�ng (Amalariô), đức vâng l�i (Rupert de Deutz), khiết tịnh (Honorius), nhẫn nại (Innocente III), can đảm (Yves de Chartres). Rabanus Maurus thì hiểu stola như là biểu hiệu của l�i giảng (có lẽ ý nghĩa này lấy từ khăn orarium lau miệng): trước khi giảng thì phải chuẩn bị chu đáo. Các nhà luân lý không quên lưu ý rằng dây stola được buộc vào dây thắt lưng (tượng trưng cho sự khổ hạnh), bởi vì đừng mong tập luyện nhân đức nếu thiếu sự khổ chế. Cách riêng, khi giải thích stola cho các phó tế (nguyên ngữ diaconos trong tiếng Hy-lạp là kẻ phục vụ) thánh Isidorus de Pelusio (+440) nhắc đến tấm khăn mà Chúa Giêsu dùng để lau chân cho các môn đệ sau khi đã khiêm tốn rửa chân cho h�.

2/ Nếu hiểu như tấm áo dựa theo sách Khải huy�n, thì stola là biểu hiệu cho sự thanh sạch mà các tín hữu phải khoác vào để dự tiệc cưới trên tr�i. Con ngư�i được dựng nên trong tình trạng nguyên tuy�n; nhưng do tội nguyên tổ, chiếc áo đã trở thành nhơ bẩn. Vì thế con ngư�i cần phải tìm cách rửa sạch nó, bằng nước mắt thống hối và nhất là nh� quy�n năng Thập giá Chúa Kitô, trong máu thánh của ngài. � nghĩa biểu tượng này còn được nhắc đến trong Sách lễ Rôma trước công đồng Vaticanô II. Khi đeo dây stola, linh mục thầm thĩ cầu xin: “Lạy Chúa, xin hoàn lại cho con stola của bất tử mà nguyên tổ đã làm mất; và tuy con không xứng đáng đến gần nhiệm tích thánh, xin Chúa cũng ban cho con sự hoan lạc đ�i đ�i�.

Trong Sách lễ Rôma hiện nay không còn kinh đó nữa hay sao?

Vào th�i Trung cổ, ngư�i ta thích chú giải Kinh thánh và các bản văn phụng vụ theo nghĩa ám dụ. Cách riêng, khi bàn v� Thánh lễ, ngư�i ta giải thích như cuộc diễn tuồng Thương khó, gồm các chặng giống như đi đàng Thánh giá vậy. Việc giải thích ý nghĩa ám dụ cũng áp dụng cho phẩm phục linh mục, chẳng hạn như áo alba ám chỉ linh hồn trong trắng; dây lưng ám chỉ đức khiết tịnh, áo lễ tượng trưng cho việc vác thánh giá. Từ công đồng Vaticanô II, thần h�c muốn tìm hiểu ý nghĩa văn bản của Kinh thánh cũng như biểu tượng tự nhiên của các bí tích, chứ không ưa lối giải thích ám dụ, nhi�u khi dựa theo óc tưởng tượng hơn là theo bản chất của sự vật. Theo tôi nghĩ, đó là lý do vì sao Sách lễ sau công đồng Vaticanô II b� các kinh mà linh mục đ�c khi mặc phẩm phục.

Sách lễ hiện nay quy định thế nào v� việc đeo dây stola?

Quy tắc Sách Lễ Rôma ấn bản năm 2000 số 340 (tương đương với số 302 ấn bản cũ) quy định như sau: “Các tư tế đeo dây stola quanh cổ và buông thõng xuống đàng trước. Các phó tế đeo dây stola trên vai trái, bắt chéo ngang ngực, và thắt lại ở hông bên phải�. So với quy tắc trước công đồng, ta thấy có sự thay đổi không nh� đối với các linh mục. Trước đây (nghĩa từ sách lễ năm 1570), các linh mục đeo stola trên cổ và bắt chéo ra trước ngực như hình thánh giá; chỉ có giám mục mới buông thõng xuống, bởi vì ngài còn đeo thêm thánh giá nữa. Chúng ta cũng cần quy chiếu với các đi�u khoản khác có liên quan đến phẩm phục các tác viên. �ối với các phó tế, thì số 338 nói rằng phẩm phục gồm có áo alba, stola và dalmatica; nhưng vì nhu cầu hoặc lễ thư�ng thì có thể miễn mặc dalmatica. Còn trong thánh lễ đồng tế, thì các linh mục có thể chỉ mặc áo alba và đeo stola.

Các linh mục không chỉ đeo dây stola lúc dâng thánh lễ mà thôi, nhưng còn lúc cử hành các lễ nghi phụng vụ khác nữa, phải không?

�úng thế. Có lẽ vì vậy mà ở Việt Nam trước đây, ngư�i ta dịch stola là “dây các phép�, nghĩa là dây đeo lúc cử hành các phép bí tích. Tuy nhiên trong trư�ng hợp này, ta thấy stola thư�ng là màu trắng, trừ khi giải tội và nghi thức an táng thì đổi thành màu tím. Nên biết là vào th�i cổ, dây stola (cũng như orarium và pallium) luôn luôn là màu trắng; mãi đến thế kỷ XVI, mới có tục thay đổi màu dây stola cho hợp với màu áo lễ trong ngày. Ngoài ra, cũng nên ghi nhận là trong những trư�ng hợp linh mục đeo stola mà không có áo lễ thì kích thước của nó cũng rộng hơn.

[Trong giáo luật, từ stola còn mang một ý nghĩa chuyên môn, hiểu v� vài công tác dành riêng cho các cha sở (ius stolae), mà vết tích còn thấy ở số 530 của bộ giáo luật. Cần phải có sự th�a thuận của cha sở thì các linh mục khác mới được thi hành các nghi thức đó, thí dụ rửa tội, chứng hôn. Trong khung cảnh này, Stola tượng trưng cho quy�n hành của cha sở].

Các giáo dân có được phép đeo stola không?

Tuỳ chúng ta hiểu stola theo nghĩa nào. Nếu hiểu theo nghĩa chuyên môn của phụng vụ thì duy chỉ có các giám mục, linh mục, phó tế mới đeo dây stola lúc cử hành phụng vụ. Còn nếu hiểu theo nghĩa rộng, là bất cứ đai nào cũng g�i là stola, thì chúng ta có thể nhận thấy tại vài nơi, các chức sắc trong giáo xứ cũng đeo đai trắng bắt chéo trước ngực, có lẽ bắt chước các phó tế. Dù sao, giữa hai hình thức (nghĩa rộng và nghĩa hẹp), ta nên thêm nghĩa thứ ba nữa, đó là các nữ tu dòng Chartreux. Vào ngày thánh hiến các chị nhận lãnh một dây stola, và chiếc stola này sẽ được đặt trong hòm lúc an táng. Do một đặc ân của Toà thánh, trong phụng vụ Gi� kinh Sách, chị nào đ�c Phúc âm thì cũng đeo stola.

Lm. Giuse Phan Tấn Thành, op.