(Aquinas đồng ý vá»›i Thánh Augustine rằng má»i lá»i nói dối là tá»™i nhưng không phải hết thảy chúng Ä‘á»u là tá»™i trá»ng[1]. Ông phân biệt ra ba loại nói dối: nói dối đùa giỡn, nói ra khi bỡn cợt pha trò; nói dối hiếu sá»± hay hữu Ãch; và nói dối quỉ quyệt (nói dối có hại) mà theo láºp luáºn cá»§a Aquinas, nó đáng bị phán xét là tá»™i trá»ng.)
. . . có thể theo bản chất cá»§a má»—i lá»i nói dối mà phân loại tá»™i cá»§a chúng, và tá»™i đó có thể bị gia trá»ng hay được giảm khinh tùy và o cứu cánh có dá»± tÃnh cá»§a nó.
Váºy tá»™i nói dối bị trầm trá»ng thêm nếu bằng việc nói dối, đương sá»± cố ý là m tổn thương ngưá»i khác, và như thế, nó được gá»i là lá»i nói dối có hại.
Trái lại, tá»™i nói dối được giảm nhẹ nếu nó chỉ để thÃch thú hoặc nhắm tá»›i cái tốt là nh nà o đó. Như thế, nó là lá»i nói dối đùa giỡn, hoặc lá»i nói dối hữu Ãch mà chúng ta cÅ©ng gá»i là lá»i nói dối hiếu sá»±, qua đó, nó có dá»± tÃnh giúp đỡ ngưá»i khác hoặc cứu giúp ngưá»i khác khá»i bị tổn thương.
Theo cách ấy, lá»i nói dối được chia thà nh ba loại như đã nói ở trên. . .
Tá»™i trá»ng, nói má»™t cách chÃnh xác, là tá»™i trái ngược vá»›i đức ái [2] mà qua đức ấy, linh hồn sống hiệp nhất vá»›i Thiên Chúa… Thế thì nói dối có lẽ là trái ngược vá»›i đức ái trong ba cách: thứ nhất, trong tá»± thân nó; thứ hai, trong liên quan tá»›i sá»± dữ má»™t cách cố ý; thứ ba, [trong liên quan tá»›i sá»± dữ] má»™t cách ngẫu nhiên.
Lá»i nói dối có lẽ là trái ngược vá»›i đức ái vì ý nghÄ©a giả dối cá»§a nó. Bởi nếu sá»± việc đó liên quan tá»›i Ä‘iá»u thiêng liêng thì nó trái ngược vá»›i đức ái cá»§a Thiên Chúa mà sá»± tháºt cá»§a ngà i bị ta che giấu hay là m hư hoại bằng lá»i nói dối như thế. Váºy lá»i nói dối loại nà y không chỉ đối láºp vá»›i tÃnh hạnh cá»§a đức ái mà còn đối láºp vá»›i đức tin và tôn giáo; do đó, nó không những là tá»™i trá»ng mà còn bị gia trá»ng nữa.
Tuy nhiên, nếu ý nghÄ©a giả dối liên quan tá»›i Ä‘iá»u gì đó mà sá»± hiểu biết vá» Ä‘iá»u đó tác động đến cái tốt cá»§a má»™t ngưá»i, thà dụ, nếu nó liên quan tá»›i sá»± toà n hảo cá»§a khoa há»c hoặc hạnh kiểm đạo đức, thì lá»i nói dối thuá»™c loại nà y khiến cho ngưá»i bên cạnh cá»§a ta phải chịu chấn thương, vì nó là m cho ngưá»i ấy có ý kiến sai lạc, do đó, nó trái ngược vá»›i đức ái, cách riêng tình yêu ngưá»i bên cạnh cá»§a chúng ta, và háºu quả, nó là tá»™i trá»ng.
Ngược lại, nếu ý kiến sai lạc ấy phát sinh từ lá»i nói dối liên quan tá»›i Ä‘iá»u gì đó mà sá»± hiểu biết vá» Ä‘iá»u đó không gây ra háºu quả, lúc đó lá»i nói dối được nói đến nà y không là m hại ngưá»i bên cạnh cá»§a ta; thà dụ, nếu má»™t ngưá»i bị lừa dối vá» những cái cá biệt bất ngá» nà o đó không liên quan tá»›i ngưá»i đó. Do đó, lá»i nói dối thuá»™c loại nà y được đánh giá trong tá»± thân nó, không là tá»™i trá»ng.
Lá»i nói dối vá»›i cứu cánh có dá»± tÃnh, có lẽ là trái ngược vá»›i đức ái mà qua đó nó được nói ra hoặc vá»›i mục Ä‘Ãch là m thương tổn Thiên Chúa, như thế nó luôn luôn là tá»™i trá»ng vì nó đối láºp vá»›i tôn giáo, hoặc vá»›i mục Ä‘Ãch là m thương tổn ngưá»i bên cạnh cá»§a ta vá» con ngưá»i cá»§a ngưá»i đó, vá» những cái ngưá»i đó sở hữu, hoặc vá» thanh danh cá»§a ngưá»i đó, như thế nó cÅ©ng luôn luôn là tá»™i trá»ng. Bởi vì tá»™i trá»ng là tá»™i là m tổn thương ngưá»i bên cạnh cá»§a chúng ta, và ta gây trá»ng tá»™i nếu ta hoà n toà n có dá»± tÃnh phạm tá»™i trá»ng. Nhưng nếu cứu cánh có dá»± tÃnh ấy không trái ngược vá»›i đức ái và nó được xem xét theo khÃa cạnh ấy, thì lá»i nói dối ấy cÅ©ng không là tá»™i trá»ng, giống như trong trưá»ng hợp lá»i nói dối đùa giỡn vá»›i đôi chút thÃch thú nà o đó hay lá»i nói dối hiếu sá»± vá»›i dá»± tÃnh tốt là nh cho ngưá»i bên cạnh cá»§a chúng ta. Má»™t cách ngẫu nhiên, lá»i nói dối có thể là trái ngược vá»›i đức ái vì lý do nó gây ra tai tiếng hoặc đưa tá»›i chấn thương nà o khác; và như váºy, nó sẽ là má»™t tá»™i trá»ng. Thà dụ, nếu má»™t ngưá»i không chút e dè, cứ nói dối công khai gieo tai tiếng cho ngưá»i khác.
. . . má»™t số ngưá»i nói rằng đối vá»›i sá»± toà n hảo thì má»i lá»i nói dối Ä‘á»u là tá»™i trá»ng. Nhưng lá»i quả quyết ấy không có lý. Vì không có tình huống nà o khiến cho má»™t tá»™i thà nh vô cùng trầm trá»ng nếu nó không chuyển thà nh má»™t loại khác. Thế thì tình huống cá»§a con ngưá»i không chuyển má»™t tá»™i thà nh má»™t loại khác, ngoại trừ có lẽ do bởi cái gì đó phụ thêm và o ngưá»i ấy, thà dụ nếu nó vi phạm lá»i thá» cá»§a ngưá»i ấy; và điá»u nà y không thể áp dụng và o trưá»ng hợp lá»i nói dối đùa giỡn hay lá»i nói dối hiếu sá»±. Vì váºy lá»i nói dối đùa giỡn hay lá»i nói dối hiếu sá»± không là tá»™i trá»ng trong những ngưá»i toà n hảo, trừ phi có lẽ má»™t cách ngẫu nhiên vì lý do tai tiếng.
Theo ý nghÄ©a nà y, chúng ta có thể lấy lá»i cá»§a Augustine rằng mệnh lệnh cá»§a sá»± toà n hảo là không được nói dối chút nà o, kể cả không được ước muốn nói dối; mặc dù Augustine nói Ä‘iá»u đó không má»™t cách tÃch cá»±c mà là má»™t cách hồ nghi, vì ngà i bắt đầu bằng lá»i nói rằng: trừ phi có lẽ nó là má»™t mệnh lệnh, v.v. CÅ©ng không phải là vấn đỠhỠđược đặt và o vị trà bảo vệ sá»± tháºt: bởi vì há» [những ngưá»i có chức vụ ấy] bị rà ng buá»™c phải bảo vệ sá»± tháºt bằng đức hạnh cá»§a chức vụ trong phán xét và giảng dạy, và nếu há» nói dối trong những vấn đỠấy, sá»± nói dối cá»§a há» là tá»™i trá»ng: nhưng nó không có nghÄ©a là há» phạm trá»ng tôi khi há» nói dối trong những vấn đỠkhác.
Ghi chú:
* Thomas Aquinas (1225-74) Triết gia và nhà thần há»c kinh viện ngưá»i Ã. Xuất thân từ gia đình quà tá»™c (Bá tước) Aquino. Chà o Ä‘á»i ở lâu đà i Roccasecca gần Aquino. Ông theo há»c các tu sÄ© dòng Biển Äức (Benedictine) ở Monte-Cassio, kế đó và o Äại há»c Naples.
Năm 1244, bất chấp sá»± chống đối đầy cay đắng cá»§a gia đình, ông xuất gia là m tu sÄ© khất thá»±c thuá»™c dòng Äa-minh (Dominican). Anh em cá»§a ông bắt cóc ông, giữ ông là m tù nhân trong lâu đà i cá»§a dòng há» hÆ¡n má»™t năm, cuối cùng, ông tá»± mình thoát ra, lên đưá»ng tá»›i Cologne để trở thà nh môn đồ cá»§a đại danh nhân dòng Äa-minh là Albertus Magnus (k.1193-1280).
Năm 1248, Aquinas, con ngưá»i vừa má»›i bướng bỉnh, được bổ nhiệm là m phụ giảng cho thầy mình, và bắt đầu xuất bản các bình luáºn vá» Aristotle. Năm 1252, ông Ä‘i Paris, dạy ở đó, vá»›i danh tiếng ngà y cà ng tăng. Tá»›i năm 1258, ông giỠđây là tiến sÄ©, được Äức Thánh cha triệu táºp để giảng dạy, thà nh công, tại Agagni, Orvieto, Rô-ma và Viterbo.
Ông qua Ä‘á»i tại Fossanouova trên đưá»ng Ä‘i biện há»™ cho chÃnh nghÄ©a cá»§a Äức Thánh cha Gregory X ở Công đồng Lyons. Ông được phong thánh năm 1323.
Giống hầu hết các nhà thần há»c kinh viện thá»i đó, Aquinas không có kiến thức vá» Hi Lạp và Hebrew (HÃp-ri), và hầu như hoà n toà n không biết vá» lịch sá», nhưng các văn bản phong phú cá»§a ông trình bà y má»™t sức mạnh trà tuệ thuá»™c hạng nhất, và ông trở thà nh má»™t báºc thẩm quyá»n vá»›i khả năng thao tác trà tuệ lá»›n lao từ xưa tá»›i nay trong giáo há»™i Kitô giáo. Qua những bình luáºn cá»§a mình, ông là m cho tư tưởng cá»§a Aristotle khả hữu và được chấp nháºn trong Kitô giáo phương Tây. Trong các văn bản triết há»c cá»§a mình, ông ná»— lá»±c phối hợp và hoà giải chá»§ nghÄ©a duy lý khoa há»c cá»§a Aristotle vá»›i giáo lý vỠđức tin và mặc khải cá»§a Kitô giáo.
Cuốn Summa contra Gentiles (Tổng luáºn chống ngưá»i ngoà i Công giáo, 1256-60) được cho là ông viết như má»™t cuốn thá»§ bản dà nh riêng cho các tu viện Äa-minh; nó ứng xá» chá»§ yếu vá»›i các nguyên tắc cá»§a tôn giáo tá»± nhiên. CuốnSumma theologica (Tổng luáºn thần há»c, 1266-73), cho tá»›i ngà y từ trần vẫn chưa hoà n tất nhưng chứa đựng tư tưởng chin muồi cá»§a ông trong má»™t hình thức có tÃnh hệ thống, và bao gồm “năm con đưá»ng” hay “năm phương cách” trứ danh chứng minh sá»± hiện hữu cá»§a Thiên Chúa.
Ảnh hưởng cá»§a Aquinas lên tư tưởng thần há»c cá»§a các thá»i đại sau ông tháºt mênh mông. Ông nổi tiếng là  Tiến sÄ© Thiên thần (Doctor Angelicus), và duy nhất chỉ có má»™t nhà thần há»c kinh viện ganh Ä‘ua vá»›i ông là  Tiến sÄ© Tinh tế(Doctor Subtitis) Duns Scotus (k.1266-1308). Thá»i ấy, tu sÄ© dòng Franciscan (Phan-xi-cô) theo Scotus và tu sÄ© dòng Dominican (Äa-minh) theo Aquinas. Kể từ đó các nhà thần há»c trung cổ chia thà nh hai trưá»ng phái: ngưá»i Scotists và ngưá»i Thomists mà sá»± khác biệt cá»§a há» thẩm thấu Ãt nhiá»u và o má»—i nhánh giáo thuyết.
Riêng phái cá»§a Aquinas, tức Thomism, ngà y nay được thể hiện, vá»›i má»™t Ãt loại trừ, trong lá»i giảng dạy tổng quát cá»§a Giáo há»™i Công giáo.
[1] Tá»™i trá»ng Hay tá»™i tá»Â (peccatum mortale). Theo thần há»c Công giáo, đây là loại tá»™i mà phẩm tÃnh cá»§a nó đưa tá»›i sá»± cách ly con ngưá»i vá»›i Thiên Chúa cùng Æ¡n cứu rá»—i cá»§a ngà i. Ngưá»i mắc tá»™i nà y, nếu trước khi chết mà không sám hối, sẽ bị sa há»a ngục (damnatio). Sách Giáo lý Há»™i Thánh Công giáo số 1035 có ghi: ‘Há»™i thánh dạy rằng có há»a ngục và án phạt Ä‘á»i Ä‘á»i. Ngay sau khi chết, linh hồn kẻ còn mắc tá»™i trá»ng sẽ xuống há»a ngục chịu cá»±c hình ‘lá»a Ä‘á»i Ä‘á»i’.”
[2] Äức ái CÅ©ng là Äức mến. Äức yêu ngưá»i; lòng nhân ái; từ bi bác ái.
Nguồn: Aquinas, Thomas, Summa Theologica, trans. Fathers of the English Dominican Province, Burns Oates & Washburn, 1922.
THOMAS AQUINAS*
Nguyễn Ước dịch và chú
Thanhlinh

