Vô thần và �ức tin

Cách của Chúa không phải là cách của chúng ta! �i�u này thật sự là đúng hơn chúng ta thư�ng nghĩ.

Chúa là bất khả tư nghì. Có nghĩa là không thể nào nắm bắt Chúa trong suy nghĩ hay hình dung Chúa trong tưởng tượng của chúng ta. Chân lý này là một trong những đi�u đầu tiên mà giáo hội khẳng định trong hiểu biết v� Chúa, được coi là một tín đi�u ở Công đồng Lateran IV, năm 1215, rằng, v� mặt siêu hình h�c, Chúa rất khác so với bất kỳ đi�u gì chúng ta biết hay tưởng tượng, đến nỗi tất cả m�i khái niệm và ngôn ngữ của chúng ta có v� Chúa đ�u luôn luôn phiến diện chứ không đầy đủ. Có thể biết Chúa, nhưng không bao gi� có thể hình dung hay nắm bắt Chúa trong suy nghĩ.

Tại sao không? Tại sao chúng ta không bao gi� có thể hình dung hình ảnh Chúa hay nói v� Chúa một cách đầy đủ?

Bởi vì Chúa là vô hạn mà trí óc chúng ta thì hữu hạn. Theo định nghĩa, sự vô hạn không bao gi� có thể đặt vào bất kỳ khuôn khổ nào. �i�u này nghe có vẻ trừu tượng, nhưng không phải vậy. Chẳng hạn: Bạn cố tưởng tượng con số nào lớn nhất bạn có thể đếm được. Ngay lập tức bạn nhận ra rằng đó là đi�u không thể, bởi vì các con số là vô hạn, và bao gi� cũng còn một con số lớn hơn con số mình nghĩ ra. Không thể nào nghĩ ra được con số nào lớn nhất. �i�u này thậm chí còn đúng hơn đối với bất kỳ hình ảnh nào mà chúng ta cố gắng tưởng tượng để hình thành một hình ảnh v� Chúa và cái cách chúng ta cố gắng hình dung v� sự tồn tại của Chúa. Chúa là vô hạn mà sự vô hạn thì không thể nào nắm bắt được hay hình dung được trong bất kỳ suy nghĩ hữu hạn nào.

Hiểu được vậy là đi�u rất quan tr�ng, không phải để bảo vệ một luận điểm lý thuyết nào đó, mà để chúng ta hiểu được v� đức tin. Chúng ta có xu hướng đánh đồng đức tin yếu với sự tưởng tượng yếu, cũng y như việc chúng ta có khuynh hướng đánh đồng vô thần với việc thiếu khả năng hình dung v� sự hiện diện của Chúa.

Chẳng hạn, hãy hình dung hai cảnh khác nhau trong cuộc sống của bạn: Trư�ng hợp thứ nhất: bạn vừa trải nhiệm phút thăng hoa tôn giáo. Thông qua cầu nguyện hay một trải nghiệm tôn giáo hay trải nghiệm con ngư�i, bạn có một cảm tưởng mạnh mẽ v� Chúa ngay trong thực tại. Ở giây phút cụ thể đó, bạn cảm thấy chắc chắn Chúa tồn tại, và có một cảm nhận rõ rành rành rằng Chúa có thực. �ức tin của bạn mãnh liệt. Không chừng bạn có thể đi trên mặt nước được! Rồi tưởng tượng một lúc khác: Bạn nằm trên giư�ng, trăn trở, bứt rứt, thấy xung quanh hỗn loạn, đăm đăm nhìn vào đêm tối, không thể nào hình dung v� sự tồn tại của Chúa, và không thể nào coi mình là có đức tin. Dù cố gắng mấy đi nữa, bạn cũng không thể nào gợi lên bất kỳ cảm nhận nào rằng Chúa tồn tại. Bạn cảm thấy mình là ngư�i vô thần.

Liệu đi�u đó hàm ý trong trư�ng hợp đầu bạn có đức tin mạnh, còn trư�ng hợp thứ hai thì đức tin yếu hay không? Không. Nó có nghĩa là ở lúc này bạn có một sự tưởng tượng mạnh mẽ còn lúc kia bạn có sự tưởng tượng yếu. �ức tin vào Chúa không được nhầm lẫn với khả năng tưởng tượng ra hay không tưởng tượng ra sự tồn tại của Chúa. Sự vô hạn không thể bị đặt vào bất kỳ khuôn khổ nào của sự tưởng tượng. Có thể biết Chúa, nhưng không thể hình dung một hình ảnh v� Chúa. Có thể trải nghiệm Chúa, nhưng không thể tưởng tượng ra Chúa.

Nicholas Lash, trong một bài viết hết sức sâu sắc v� Chúa và đức tin, cho rằng vị Chúa mà ngư�i vô thần chối b�, rất nhi�u khi chỉ là một ngẫu tượng của trí tưởng tượng của chúng ta: Chúng ta chẳng cần làm gì nhi�u nhặn, chỉ cần để ý là phần lớn những ngư�i cùng th�i vẫn thấy “hiển nhiên� rằng chủ nghĩa vô thần không những là chuyện có thể, mà còn lan tràn, và v� mặt trí tuệ lẫn đạo đức, nó có nhi�u đi�u đáng được khen ngợi. �i�u đó có thể đáng hoan nghênh nếu vô thần là không tin có “một ngư�i không có cơ thể� mà “bất tử, tự do, có thể làm bất cứ đi�u gì, biết bất cứ đi�u gì� và “chính là đối tượng đúng đắn để con ngư�i th� phụng và tuân theo, vị sáng tạo và duy trì vũ trụ.� Tuy nhiên, nếu chúng ta nói “Chúa� theo nghĩa là sự bí ẩn, thể hiện trong Chúa Kitô, từ không thành có, thì m�i thứ, m�i sự vật đ�u liên quan đến Chúa trong từng chuyển động và từng mảnh hiện thể của mình, dù chúng/h� có để ý đi�u đó và có cho là như vậy hay không. Chủ nghĩa vô thần, nếu có nghĩa là coi không liên quan gì tới Chúa, là tự mâu thuẫn chính mình, và nếu nó thành công thì sẽ tự diệt.

Thomas Aquinas có một câu mà nhi�u ngư�i biết đến: Chúa là hiển nhiên/tự bản thân đã rõ ràng không cần chứng minh, mặc dù không phải là hiển nhiên đối với chúng ta. Một cha dòng Hiến sĩ bạn tôi có cách diễn đạt  đi�u này ít mang tính triết h�c hơn. Ông thích nói rằng: “Chúa, theo như tôi hiểu, là không dễ hiểu.� �i�u đó đúng với tất cả chúng ta, theo những cách sâu sắc hơn ta tưởng.

Khi nhà tiên tri I-sa-ia thấy Chúa trong thị kiến, tất cả những gì ông có thể làm là lắp bắp những từ: Thánh, thánh, thánh, Chúa là Chúa của các đạo binh! Nhưng chúng ta hiểu nhầm ý ông muốn nói bởi vì chúng ta hiểu “thánh� theo sắc thái luân lý của từ này, là đức hạnh. Tuy nhiên, I-sa-ia nói từ đó theo sắc thái siêu hình của nó, nghĩa là nói tới sự siêu việt, tính chất khác của Chúa, sự khác biệt của Chúa so với chúng ta, tính chất bất khả tư nghì của Chúa. Cốt yếu, ông nói rằng: Khác, hoàn toàn khác, hoàn toàn bất khả tư nghì, là Thiên Chúa các đạo binh!

Việc chấp nhận rằng Chúa là bất khả tư nghì và rằng tất cả suy nghĩ của chúng ta và những kiến tạo tưởng tượng của chúng ta v� Chúa là phiến diện sẽ giúp ích chúng ta theo hai cách: Chúng ta thôi không đánh đồng đức tin với khả năng tưởng tượng của mình, và, quan tr�ng hơn, chúng ta thôi không tạo ra Chúa theo tưởng tượng của riêng mình và giống minh.

J.B. Thái Hòa dịch

Phanxicovn