Những dạng vi tế của việc tôn th� ngẫu tượng

�ôi khi trong những giây phút trầm tư hơn, tôi buộc phải tự h�i: Có phải tôi thật sự mong muốn Chúa không, hay chỉ quan tâm đến những chuyện thuộc v� Chúa? Có phải tôi muốn giảng dạy, diễn thuyết và viết v� Chúa nhi�u hơn là tiếp xúc đích thực với Chúa – chỉ Chúa và tôi, trong cầu nguyện và thinh lặng? Có phải tôi thích làm những chuyện v� Chúa và tôn giáo hơn là ẩn mình và thinh lặng trong sự hiện diện của Chúa?

Những câu trả l�i cho các câu h�i này cần phải dễ dàng và rõ ràng. Nhìn b� mặt, rõ ràng có vẻ tôi mong muốn Chúa: Tôi cố gắng cầu nguyện thư�ng xuyên. Tôi là linh mục dâng thánh lễ mỗi ngày. Tôi là nhà thần h�c và nhà văn, lúc nào cũng diễn thuyết và viết v� Chúa. Tôi dành tr�n đ�i tôi để làm những chuyện thuộc v� Chúa; nhưng, dù với tất cả những chuyện này, không nhất thiết Chúa phải là tr�ng tâm chú ý thật sự của những hoạt động này. Tr�n tr�ng tâm chú ý có thể dễ dàng ở chỗ khác.

Có thể tất cả chúng ta đ�u nên tự h�i câu này: Trong những hoạt động rõ ràng là tôn giáo của chúng ta, có phải chúng ta thật sự muốn có mối quan hệ với Thiên Chúa và với Giê-su không, hay, nếu trung thực nhìn nhận, có phải chúng ta quan tâm làm sao để có nghi thức phụng vụ tốt, thần h�c tốt, linh hướng hay, trải nghiệm tôn giáo hay, kiếm tìm cầu nguyện gi�i, hoạt động mục vụ, các dự án thành công ở nhà th�, bảo vệ luân lý tốt, có hướng giải quyết tốt cho các vấn đ� công chính, làm dễ dàng việc giữ đạo, hay không? Không phải những đi�u đó không tốt, những đi�u đó thật sự tốt, nhưng nghịch lý thay, chúng có thể chính là cách để chúng ta tránh kh�i phải đối diện với tiếng g�i sâu thẳm, đòi h�i chúng ta có mối quan hệ mật thiết với Chúa.

C.S. Lewis thích mô tả cuộc vật lộn của chúng ta trong vấn đ� này và ông g�i nó bằng chính bản chất thư�ng gặp của nó: tôn th� ngẫu tượng, hiến dâng cả bản thân mình cho một đi�u gì đó chỉ là như Chúa, trái với việc hiến dâng bản thân mình cho chính Chúa. Ông mô tả như sau:

Trong quyển sách Cuộc ly dị vĩ đại (The great divorce), Lewis tưởng tượng mư�i cảnh trong đó ngư�i chết được một “thiên thần� gặp ở thế giới bên kia, thiên thần này cố gắng dỗ dành ngư�i mới qua đ�i đồng ý để thiên thần nắm tay dẫn vào thiên đư�ng. �ể vào được thiên đư�ng, trong m�i trư�ng hợp, chỉ có một đi�u kiện duy nhất và đơn giản: Bạn chỉ việc tin tưởng vị thiên thần và để bản thân mình được đưa đi!

Một trong những cảnh này, Lewis hình dung cuộc đối thoại giữa một trong các vị thiên thần này với một h�a sĩ danh tiếng vừa mới qua đ�i. Vị thiên thần cố gắng thuyết phục ông vào thiên đư�ng, bằng cách tả các cảnh đẹp tuyệt v�i của thiên đư�ng. Ban đầu ông h�a sĩ phấn khích và háo hức lắm, nghĩ tới mình sẽ vẽ được các kiệt tác, nhưng ông đâm ra kháng cự và nổi giận khi biết một khi lên thiên đư�ng, chẳng còn ai cần đến ông để vẽ v�i và ông cũng chẳng có nhu cầu vẽ v�i gì nữa. Thay vào đó, ông chỉ việc đơn giản ở trong lòng thiên đư�ng và tận hưởng thiên đư�ng. Vì thế ông từ chối không vào thiên đư�ng, thà ch�n ở lại nơi ông có thể vẽ thiên đư�ng hơn là ở trong thiên đư�ng. Ông phản đối vị thiên thần, lý lẽ là, với tư cách nghệ sĩ, hội h�a tự nó là cứu cánh, “vẽ là để vẽ.� Vị thiên thần đáp: Mực, dây cat-gút và màu ở dưới thế là cần thiết, nhưng chúng cũng chính là chất kích thích nguy hiểm. Trừ phi có ân huệ của Thiên Chúa, mỗi nhà thơ, nhạc sĩ, h�a sĩ đ�u bị kéo ra xa kh�i tình yêu của những đi�u mà quý vị đó sáng tác, mà chỉ yêu thích cái việc kể, cho đến khi, chìm sâu trong �ịa Ngục sâu thẳm, h� không thể quan tâm mong muốn Chúa mà chỉ để ý đến những gì h� nói v� Ngư�i. Và…, như ông biết đó, h� không dừng lại ở việc quan tâm đến màu vẽ. H� chìm sâu hơn – trở nên quan tâm tới cá tính của mình, và rồi chẳng quan tâm tới cái gì khác ngoài tiếng tăm của mình.

�i�u mà vị thiên thần này nói v� các nghệ sĩ thì cũng cần nên nói với các nhà thần h�c, tác giả linh đạo, linh mục, giám mục, mục sư, trợ tế, thầy sáu, nhân viên mục vụ, ngư�i cổ xúy công bằng xã hội, tất cả m�i dạng ngư�i chống đối v� luân lý, những vị chủ trì các khóa tu, những vị hướng dẫn linh thao, những nhà lãnh đạo nhóm cầu nguyện, và kể cả những ai đang tích cực và sẵn lòng kiếm tìm chi�u sâu trải nghiệm trong cầu nguyện. Mối nguy hiểm luôn luôn là, giống như ông h�a sĩ kia thích và cần vẽ cái đẹp hơn là đơn thuần thể nhập với cái đẹp, chúng ta cũng sẽ biến hoạt động tôn giáo mà chúng ta đang làm trở thành cứu cánh trong chính nó hơn là giữ mối quan tâm thật sự và tr�ng tâm chú ý của chúng ta vào Chúa.

Và đi�u trớ trêu là các hoạt động tôn giáo, giống như nghệ thuật, có thể là một trong những mối nguy hiểm còn lớn hơn thuộc loại tôn th� ngẫu tượng này. Chính những vị đi giảng tài năng, nhà thần h�c vĩ đại, vị tư tế xuất sắc, vị mục sư được công chúng cực kỳ yêu mến, vị giám mục hoặc ngư�i quản lý có năng lực tuyệt v�i mới là những ngư�i sẽ phải gắng g�i khó khăn nhất để tránh mối nguy hiểm này. Như Lewis nói: Anh biến thành quỷ dữ không phải từ chuột b� hay chí rận dơ bẩn, mà từ những vị tổng lãnh thiên thần xấu xa. Ngụy tôn giáo của thèm khát thì đê tiện hơn là ngụy tôn giáo đối với tình mẫu tử, lòng ái quốc hay yêu nghệ thuật; nhưng thèm khát thì khó trở thành một tôn giáo.

Mỗi khi chúng ta cầu nguyện, làm mục vụ, hay làm bất cứ đi�u gì mang tính cách tôn giáo, chúng ta nên tự h�i: Việc này thật sự là v� ai và v� đi�u gì?

J.B. Thái Hòa dịch

Phanxicovn