Tại sao Kinh Thánh g�i con ngư�i là hình ảnh của Thiên Chúa?

Kinh Thánh có nhi�u lần nói đến con ngư�i là hình ảnh của Thiên Chúa? Từ ngữ ấy có ý nghĩa gì?

Trước hết, chúng ta cần phải ghi nhận một đi�u rất quan tr�ng này là, khác với các tôn giáo khác, dân Do thái đã nhận được giới truy�n là không được tạc tượng vẽ hình của Thiên Chúa. �i�u này vẫn còn được dân Do thái duy trì cho tới ngày hôm nay. Khi đi viếng một hội đư�ng Do thái, chúng ta không thấy bức tranh hay pho tượng nào của Thiên Chúa hết. �i�u này muốn nêu bật chân lý là Thiên Chúa không có hình tượng. Ngài thuộc v� thế giới linh thiêng, không có thân thể, không có phái tính nam nữ. Thế nhưng xem ra đây là một đi�u mâu thuẫn. Một đàng Kinh thánh khẳng định là Thiên Chúa không có hình dạng nào hết; đàng khác, Kinh thánh nói rằng Thiên Chúa đã dựng nên con ngư�i theo hình ảnh của Ngài. Nếu Ngài không có hình ảnh, thì sao lại dựng con ngư�i theo hình ảnh được? �ó là thắc mắc mà các nhà thần h�c đã cố gắng tìm cách giải thích. Dĩ nhiên, trước hết chúng ta hãy khảo sát các đoạn văn Kinh thánh đã, rồi sau đó chúng ta sẽ xem các l�i giải thích. Chắc chị còn nhớ Kinh thánh nói v� tới việc Thiên Chúa dựng nên con ngư�i theo hình ảnh của Ngài ở đoạn nào chứ?

Ở ngay chương đầu của sách Sáng thế, khi nói v� cuộc tạo dựng, câu 27: “Thiên Chúa đã tạo dựng con ngư�i theo hình ảnh của mình. Ngài đã tạo dựng con ngư�i nam nữ�. �úng như vậy không?

�úng thế. Nên biết là đoạn văn vừa nói đã gây ra khá nhi�u vấn nạn. Ngoài cái vấn nạn v� việc làm sao con ngư�i lại được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa trong khi mà Thiên Chúa không có hình ảnh đã nêu trên, chúng ta còn gặp hai vấn nạn khác nữa. Vấn nạn thứ nhất là: con ngư�i ở đây là con ngư�i nam nữ. Phải chăng cả nam cả nữ h�p nhau lại mới làm nên hình ảnh của Thiên Chúa được? Vấn nạn thứ hai là bản văn Kinh thánh sử dụng hai từ ngữ: Thiên Chúa dựng nên con ngu�i theo hình ảnh (imago) và giống hệt như mình (similitudo). Như thế thì “hình ảnh� và “giống hệt� là hai tư tư�ng khác nhau, hay đồng nghĩa. Trước khi trình bày những ý kiến giải thích, chúng ta cần thêm những đoạn văn khác của Kinh thánh nhắc tới tư tưởng con ngư�i là hình ảnh của Thiên Chúa, đó là: Sách Sáng thế 5,1; 9,6; Sách Khôn ngoan 2,23; Sách Huấn ca 17,1.

Toàn là những đoạn văn của Cựu ước thôi. Thế còn Tân ước thì có nhắc đến tư tưởng này nữa không?

Trong Tân ước, thánh Phaolô là ngư�i nói nhi�u đến tư tưởng này hơn hết. Một đàng thánh Phaolô thiết lập một tiêu chuẩn cao cấp hơn, khi g�i đức Kitô là hình ảnh của Thiên Chúa (2Cr 4,4; Cl 1,15; Dt 1,3). Từ đó, khi lặp lại tư tưởng của Cựu ước v� việc con ngư�i được dựng nên giống hình ảnh Thiên Chúa (Cl 3,10) ngài đã lái v� chi�u hướng là chúng ta cần phải trở nên giống hình ảnh của đức Kitô (Rm 8,29; 1Cr 15,49; 2Cr 3,18).

Nhưng thế nào là giống hình ảnh của Thiên Chúa, hoặc giống hình ảnh của đức Kitô?

Trong lịch sử thần h�c, đã có rất nhi�u lối giải thích khác nhau. Lối thứ nhất là phân tích từ ngữ. Như đã nói trên đây, đoạn văn căn bản là Sách Sáng thế chương 1 câu 27. Trước đó, ở câu 26, chúng ta đ�c thấy ý định của Thiên Chúa muốn làm nên con ngư�i theo “hình ảnh và giống hệt như Ngài�. Các nhà chú giải Kinh thánh đã tranh luận xem hai từ ngữ đó (hình ảnh / giống hệt) đồng nghĩa hay là khác nghĩa. Hầu hết các h�c giả đ�u cho là khác nghĩa. “Hình ảnh� (tiếng Do thái là selem) ám chỉ một sự tương đồng theo nghĩa vật chất, chẳng hạn khi đúc hình tạc tượng. Hình ảnh phải quy chiếu v� cái khuôn mà nó được đúc ra, cái mẫu mà nó được tạc. Còn từ ngữ “giống hệt� (tiếng Do thái là demut) có tính cách trừu tượng, phần nào làm giảm bớt ý tưởng của “hình tượng�. Khi nói “giống như, tương tự� thì phải hiểu là không có y hệt trăm phần trăm. Cái hình tượng thì hoàn toàn y hệt như cái khung mà nó được đúc; còn tư tưởng “giống như�, thì chỉ cho thấy một vài nét tương đương, chứ không giống y như khuôn đúc. Nói khác đi, theo các nhà chú giải Kinh thánh, tác giả sách Sáng thế muốn nói lên rằng con ngư�i được thông phần vào một vài ưu phẩm của Thiên Chúa, nhưng con ngư�i không thể nào mà bình đẳng ngang hàng với Thiên Chúa được. Tuy nhiên, đây là ý kiến của vài nhà chú giải dựa theo sự phân tích từ ngữ. Trải qua lịch sử thần h�c, các giáo phụ đưa ra những lối giải thích khác, dựa theo khía cạnh tu đức, siêu hình hay tâm lý. Nói chung, các vị cho rằng hai từ ngữ “hình ảnh� và “giống hệt� diễn tả hai thực tại khác biệt.

Khác biệt ở chỗ nào?

Dĩ nhiên là có khá nhi�u ý kiến. Có ngư�i cho rằng

“hình ảnh� ám chỉ đi�u kiện thể lý, còn “giống hệt� thì ám chỉ đi�u kiện luân lý. � kiến khác thì cho rằng “hình ảnh� nói tới tình trạng tự nhiên (sinh ra đã như vậy rồi), còn “giống hệt� ám chỉ một lý tưởng phải cố gắng vươn lên để đạt tới. Tiến thêm một bước nữa, ngư�i ta sẽ áp dụng vào trạng thái tự nhiên và trạng thái siêu nhiên. Con ngư�i trong trạng thái tự nhiên đã là hình ảnh của Thiên Chúa rồi; và trạng thái này không bao gi� mất, cho dù con ngư�i có phạm tội. Ngược lại, sự “giống như� thì ám chỉ tình trạng siêu nhiên, con ngư�i được hưởng trong tình trạng công chính nguyên thủy, nhưng sau đó đã bị mất đi, và cần được chuộc lại trong đức Kitô.

Không hiểu việc tranh luận v� sự đồng nghĩa hay khác nghĩa giữa “hình ảnh� và “giống hệt� có ích lợi gì không. Nhưng chưa thấy cha trả l�i câu h�i: con ngư�i là hình ảnh Thiên Chúa theo nghĩa nào? Con ngư�i giống hệt Thiên Chúa theo nghĩa nào?

Việc tìm hiểu sự đồng nghĩa hay khác nghĩa không phải là thừa thãi đâu. Nhưng dể chị kh�i sốt ruột. Tôi xin trả l�i thẳng cho câu h�i của chị. Như đã nói từ đầu, Thiên Chúa không có thân xác hay phái tính. Cho nên chúng ta không thể so sánh con ngư�i với Thiên Chúa v� phương diện thể xác, tựa như nét mặt, màu da, phái tính. Ngay từ th�i các thánh giáo phụ, ngư�i ta đã hiểu tiếng hình ảnh theo nghĩa quan năng tinh thần, theo đó, con ngư�i được sánh ví với Thiên Chúa ở chỗ có lý trí và ý chí. Thoạt tiên, nói như vậy thì xem ra chẳng có gì mới lạ, bởi vì đi�u này đã được các triết gia nhận thấy rồi; đâu cần phải nại tới mặc khải làm chi. Tuy nhiên, ta nên nhớ rằng Kinh thánh không có trình bày một suy tư siêu hình v� con ngư�i, nhưng còn nhằm cái gì hơn nữa. Bản trình thuật v� việc tạo dựng con ngư�i cần được lồng trong bối cảnh của toàn thể công cuộc tạo dựng và nhất là trong mối tương quan với Thiên Chúa. Thiên Chúa là �ấng tạo dựng nên muôn loài, từ tinh tú cho tới khoáng vật, thảo mộc, thú vật, động vật, và loài ngư�i. Nhưng chỉ riêng có con ngư�i, Kinh thánh mới dùng từ ngữ là Thiên Chúa đã tạo dựng nên theo hình ảnh của mình. Như vậy là Kinh thánh muốn nêu bật sự khác biệt giữa loài ngư�i với các động vật và các thụ tạo khác. Sự khác biệt đó ở chỗ con ngư�i có lý trí và ý chí. Chưa hết, Kinh thánh không dừng lại ở chỗ so sánh cơ cấu bản thể của con ngư�i với các tạo vật khác, nhưng còn tiến thêm hai bước nữa. Bước thứ nhất là khẳng định rằng tất cả các thụ tạo đã được trao cho con ngư�i cai quản, như chúng ta đ�c thấy ở câu 29-30, tiếp li�n theo việc tạo dựng con ngư�i. Như thế, không những là con ngư�i cao hơn các thụ tạo khác mà còn chỉ huy đi�u khiển chúng nữa. Từ suy luận này, các nhà thần h�c đã giải thích rằng con ngư�i được g�i là hình ảnh của Thiên Chúa bởi vì được Ngài trao cho trách nhiệm đi�u khiển vũ trụ, được thông phần vào vai trò sáng tạo của Ngài. Bước tiến thứ hai là con ngư�i có khả năng đối thoại với Thiên Chúa. Thực vậy, khi đ�c Kinh thánh, chúng ta thấy rằng trong tất cả muôn loài thụ tạo, Thiên Chúa chỉ hiện ra và đàm đạo với con ngư�i. Riêng chỉ có con ngư�i mới có khả năng để nghe và đáp lại tiếng Chúa. Tác giả sách Sáng thế đã mô tả sự thân mật đó ở chương 3 câu 8, khi nói rằng Thiên Chúa hẹn con ngư�i mỗi ngày đi dạo trong vư�n để đàm đạo.

Như vậy khi nói rằng Thiên Chúa tạo dựng con ngư�i theo hình ảnh của mình thì có nghĩa là Ngài ban cho con ngư�i lý trí và ý chí, Ngài trao cho con ngư�i được quản lý vũ trụ, Ngài m�i con ngư�i đối thoại với mình. Nếu hiểu theo nghĩa thiêng liêng như vậy, thì “hình ảnh� hay là “giống hệt� đâu có quan tr�ng gì, phải không?

�úng như vậy. Theo các nhà chú giải Kinh thánh, tác giả sách Sáng thế đã muốn chêm vào tiếng “giống hệt� (hay là: tương tự) là để cho độc giả đừng hiểu lầm, giải thích hoàn toàn theo nghĩa vật chất. Sự so sánh cần phải đi tìm theo nghĩa tinh thần. Tuy nhiên, chúng ta cũng nên để ý tới ý kiến của các giáo phụ, khi h� muốn nêu bật sự khác biệt giữa hai ý tưởng “hình ảnh� và “giống hệt�, áp dụng vào lịch sử cứu rỗi. Con ngư�i dù có phạm tội hay không phạm tội thì vẫn là hình ảnh của Thiên Chúa, xét như là loài thụ tạo có lý trí và ý chí, và được đặt làm chủ vũ trụ. Tuy nhiên, xét như là bạn tri âm của Thiên Chúa, thì sau khi phạm tội, con ngư�i đã mất hồng ân đó. Kinh thánh nói rằng, sau khi phạm tội, con ngư�i chạy trốn, không dám giáp mặt với Thiên Chúa nữa! Vì thế các giáo phụ nói rằng sau khi phạm tội, con ngư�i vẫn còn giữ được hình ảnh của Thiên Chúa, nhưng không còn “giống hệt� với Thiên Chúa nữa. Chính trong tình trạng này, mà chúng ta cần phải quy chiếu v� một hình ảnh toàn hảo của Thiên Chúa, đó là đức Kitô. Theo thánh Phaolô, �ức Kitô mới thực là hình ảnh trung thực nhất của Thiên Chúa. Dĩ nhiên, trong lịch sử thần h�c cũng đã có nhi�u lối giải thích từ ngữ “đức Kitô là hình ảnh của Thiên Chúa�. Một lối giải thích thông thư�ng nhất, đó là: Thiên Chúa vốn là �ấng vô hình vô tượng; nhưng nh� đức Kitô, chúng ta nhận thấy dung nhan hữu hình của Thiên Chúa. Khi chiêm ngắm dung nhan và cách cư xử của đức Kitô, chúng ta có thể nhận ra dung nhan của Thiên Chúa, ngư�i Cha nhân hậu. Tuy vậy, ngoài ý nghĩa này, các giáo phụ còn muốn móc nối với toàn thể lịch sử cứu rỗi, để nêu bật rằng trước đây do tội lỗi, tổ tiên loài ngư�i đã mất sự giao hảo với Thiên Chúa, đã mất sự “giống hệt� với Thiên Chúa. Nay đức Kitô đến nối lại mối dây giao hảo đó, giúp cho con ngư�i lại trở nên giống hệt với Thiên Chúa. Trong bối cảnh này, chúng ta thấy có một bước tiến trong suy tư thần h�c chung quanh tư tưởng “hình ảnh Thiên Chúa�. Trước đây, ngư�i ta chỉ lưu ý tới khía cạnh là con ngư�i có lý trí và tự do, hoặc khía cạnh là con ngư�i được đặt làm chủ vũ trụ. Ngày nay, ngư�i ta còn thêm khía cạnh thông hiệp nữa. Không những con ngư�i được kêu m�i thông hiệp với Thiên Chúa nhưng con ngư�i cần phải hoạ lại Thiên Chúa, khuôn mẫu của sự thông hiệp. Thực vậy, Thiên Chúa không đơn độc, nhưng có sự thông hiệp giữa Ba ngôi. Con ngư�i cần phải hoạ lại sự thông hiệp đó. Có lẽ đó là tư tưởng mà Sách Sáng thế muốn nhắm tới ở chương 1 câu 26, khi nói rằng Thiên Chúa đã dựng nên “con ngư�i nam nữ�. Nguyên nam giới không thì chưa phải là con ngư�i. Nguyên nữ giới không thì cũng chưa phải là con ngư�i. Cần phải h�p lại cả nam cả nữ thì mới thành con ngư�i. Có ngư�i dựa vào đây để đả phá hết moi thứ bá quy�n dù là v� phía nam giới hay là v� phía nữ giới: cả nam cả nữ đ�u bình đẳng, và phải bổ túc cho nhau thì mới làm cho nhân loại được hoàn hảo. Nhưng, ngoài vấn đ� nam nữ bình quy�n, xem ra chúng ta có thể đoán rằng tác giả sách Sáng thế đã muốn nhìn thấy nơi sự kết hợp nam nữ như là khuôn mẫu để cho con ngư�i biểu lộ tính chất hình ảnh Thiên Chúa: Con ngư�i là hình ảnh của Thiên Chúa khi biết yêu thương kết hiệp với tha nhân.

Lm. Giuse Phan Tấn Thành, op.