THÂN PHẬN LỮ HÀNH [*]

DẪN NHẬP

1- “Trước mặt Ngài, chúng con chỉ là ngoại ki�u và khách tr�, như tất cả cha ông chúng con� [1]. Những l�i Vua �avit thưa trước tôn nhan �ức Chúa diễn tả thân phận của một nhân vật trong Kinh Thánh, và cũng là thân phận của mỗi ngư�i chúng ta. Thực thế, “con đư�ng� là một biểu tượng cho sự hiện hữu, được diễn tả ở một phạm vi rộng lớn, với các hành động thông thư�ng như r�i b� và quay lại, đi vào và thoát ra, xuống và lên, rảo bước và ngưng nghỉ. Kể từ giây phút đầu tiên xuất hiện trong thế giới, con ngư�i đã lên đư�ng để tìm kiếm những mục đích mới, khám phá những chân tr�i mới và hướng v� cõi vĩnh hằng. Băng qua sông ngòi, biển cả, leo lên những ng�n núi thánh thiêng, những đỉnh đồi chót vót, con ngư�i đến nơi ‘đất với tr�i gặp gỡ’. Rồi qua dòng th�i gian, con ngư�i cũng để lại dấu ấn với những ngày tr�ng đại. Con ngư�i nhìn sự sinh thành như cửa ngõ dẫn vào trần thế, và xem cái chết là việc r�i kh�i thế giới này mà trở v� với lòng đất hoặc v� với mi�n thánh thiêng.

2- Các cuộc lữ hành, vốn là dấu chỉ v� thân phận của những ngư�i môn đệ �ức Kitô trong thế giới này [2], luôn giữ một vị trí quan tr�ng trong đ�i sống Kitô hữu.

Theo dòng th�i gian, các Kitô hữu vẫn thư�ng đến những nơi gợi nhớ v� Chúa Cứu Thế hoặc đến những địa điểm ghi dấu th�i khắc quan tr�ng trong lịch sử Giáo hội để cử hành đức tin. Các Kitô hữu cũng đi đến những thánh điện dành đặc biệt để tôn kính �ức Maria, Mẹ Thiên Chúa, và những thánh điện có lưu giữ những kỷ vật của các thánh, hồi các ngài còn tại thế. Việc hành hương của các Kitô hữu là một hành trình hoán cải, một nỗ lực để sống gắn bó mật thiết với Thiên Chúa và cũng là l�i cầu nguyện đầy tín thác v� những nhu cầu vật chất của con ngư�i. Giáo hội quan niệm rằng các cuộc hành hương, nhìn từ nhi�u khía cạnh khác nhau, luôn là quà tặng của ân sủng.

Trong xã hội đương th�i, nổi bật với đặc tính chuyển động, di động mạnh mẽ, các cuộc hành hương đang trải nghiệm một sức thúc đẩy mới. �ể đáp ứng thực trạng này một cách thích hợp, đòi h�i phải xây dựng các chương trình Mục vụ v� hành hương dựa trên một n�n tảng thần h�c rõ ràng, hầu có thể giải thích được hiện trạng xã hội, đồng th�i phát triển một lối “thực hành� chắc chắn và vĩnh viễn, xét trong bối cảnh của những chương trình mục vụ tổng quát. Luôn phải ghi nhớ rằng, trên tất cả m�i sự, rao giảng Tin Mừng chính là lý do tối hậu để Giáo hội soạn thảo và khích lệ các chương trình hành hương; có như thế, việc hành hương mới được chuyển biến thành một trải nghiệm đức tin sâu sắc và trưởng thành [3].

3- Hy v�ng những suy tư trong tài liệu này sẽ giúp ích cho tất cả khách hành hương và cho những ai có trách nhiệm v� Mục vụ cho các cuộc hành hương; dưới ánh sáng của L�i Chúa và các truy�n thống lâu đ�i trong Giáo hội, ước mong m�i ngư�i có thể kín múc và chia sẻ một cách dồi dào hơn phần gia sản thiêng liêng được tìm thấy trong kinh nghiệm của các cuộc hành hương.

I. CUỘC LỮ HÀNH CỦA ISRAEL

4- Theo Kinh Thánh, thì kể từ khởi nguyên cho đến sau này, qua hàng ngàn năm lịch sá»­, có thể xác định má»™t cuá»™c lữ hành của ông Adam (adamic pilgrimage): từ khi nhân loại xuất hiện qua bàn tay tạo dá»±ng của Ä�ấng Tác Thành, từ khi con ngÆ°á»�i hiện hữu trong thế giá»›i và từ khi con ngÆ°á»�i rá»�i xa vÆ°á»�n địa đàng, lang thang vô định [4]. Cuá»™c lữ hành của Adam – kể từ lá»�i má»�i gá»�i bÆ°á»›c Ä‘i vá»›i Thiên Chúa, đến sá»± bất tuân phục của con ngÆ°á»�i, và cho đến niá»�m hy vá»�ng được Æ¡n cứu rá»—i – mặc khải má»™t sá»± tá»± do hoàn toàn mà Thiên Chúa đã trao tặng cho con ngÆ°á»�i. Ä�ồng thá»�i, cuá»™c lữ hành ấy cÅ©ng biểu lá»™ má»™t lá»�i cam kết thánh thiêng, rằng con ngÆ°á»�i sẽ bÆ°á»›c Ä‘i bên Chúa và men theo dấu chân của NgÆ°á»�i.

Thoạt nhìn, cuộc lữ hành của Adam dư�ng như đã trệch hướng kh�i con đư�ng dẫn tới Thượng uyển �ịa đàng. Nhưng, cho dẫu như thế, cuộc lữ hành này vẫn có thể được chuyển biến thành con đư�ng hoán cải và trở v� với Thiên Chúa. Một Cain lang thang vẫn có sự hiện diện đầy yêu thương của Thiên Chúa, Ngư�i luôn ở bên, theo dõi và bảo vệ Cain [5]. Thánh vịnh 56 câu 9 ca lên rằng: “Bước đư�ng con lận đận, chính Ngài đã đếm rồi. Xin lấy vò mà đựng nước mắt con. Nào Ngài đã chẳng ghi tất cả vào sổ sách?� �ấng đã dõi theo con đư�ng từ b� của đứa con phung phí trong tội lỗi chính là một ngư�i cha quảng đại phung phí tình thương. Qua hấp lực thần thiêng của tình thương cao cả này, mà m�i kẻ tội lỗi, m�i con đư�ng sai trái đ�u có thể được chuyển biến thành lộ trình hoán cải và được ôm ấp, đón nhận [6]. Vì vậy, có một lịch sử bao quát v� các cuộc lữ hành, trong đó chứa đựng một chặng đư�ng tăm tối, xuyên qua “những lối mịt mù� [7], xuyên qua những nẻo quanh co [8]. Nhưng lịch sử ấy cũng bao gồm cả bước đư�ng trở lại và hoán cải, dẫn đến sự sống [9], công chính và bình an [10], dẫn đến chân lý và thành tín [11], dẫn đến tr�n hảo và vẹn toàn [12].

5- Cuộc lữ lành của ông Abraham (abrahamic pilgrimage) chính là mô thức của lịch sử cứu độ, trong đó kẻ tin đã sống với thái độ ưng thuận và chấp nhận. Ngôn ngữ được dùng để diễn tả cuộc lữ hành của Abraham (“hãy r�i b� quê hương của ngươi�), cùng những dấu chân trong hành trình và những mối tương quan mà tổ phụ đã trải nghiệm, tất cả đ�u xác quyết rằng cuộc ra đi của Abraham là một cuộc xuất hành đến với ơn cứu độ, là hình ảnh tiên trưng v� cuộc xuất hành sau này của toàn thể dân tộc. R�i b� quê hương, xứ sở, gia đình và tài sản cha mẹ để lại, Abraham đã lên đư�ng với ni�m tin và hy v�ng v� một chân tr�i mới mà �ức Chúa đã chỉ dẫn, như Thư gởi tín hữu Híp-ri nhắc nhớ chúng ta: “Nh� đức tin, ông Abraham đã vâng nghe tiếng Chúa g�i mà ra đi đến một nơi ông sẽ được lãnh nhận làm gia nghiệp và ông đã ra đi mà không biết mình đi đâu. Nh� đức tin ông đã tới cư ngụ tại �ất Hứa như tại một nơi đất khách, ông sống trong l�u cũng như ông Ixaac và ông Giacop là những ngư�i đồng thừa kế cùng một l�i hứa, vì ông trông đợi một thành có n�n móng do chính Thiên Chúa vẽ mẫu … Tất cả các ngài đã chết, lúc vẫn còn tin như vậy, mặc dù chưa được hưởng các đi�u Thiên Chúa hứa, nhưng từ xa các ngài đã thấy và đón chào các đi�u ấy, cùng xưng mình là ngoại ki�u, là lữ khách trên mặt đất� [14]. Vì một lý do tốt lành mà tổ phụ Abraham xác nhận bản thân mình chỉ là “một ngư�i ngoại ki�u, một kẻ trú ngụ� ngay trong vùng �ất hứa, và giống như tổ phụ Abraham, những ngư�i con trai của ông là Ismael [16] và Giacop, cũng là những kẻ tị nạn trong vùng Paddan-aram [17] và Ai cập [18].

6- Chính từ vùng đất của các Pharao mà một cuộc xuất hành vĩ đại đã diễn ra. Những chặng đư�ng khác nhau của cuộc xuất hành ấy –bao gồm việc r�i kh�i Ai Cập, rồi lang thang trong sa mạc, chịu thử luyện, cám dỗ, phạm tội và tiến vào đất hứa – đã trở thành mô thức điển hình cho lịch sử cứu độ [19]. Trong mô thức ấy, không chỉ có ân huệ tự do, cuộc mặc khải ở núi Sinai, sự hiệp thông thánh thiêng được diễn tả ở Lễ Vượt Qua (“passage� cuộc vượt qua) và sự kiện cung cấp manna, nước uống, chim cút cho dân, nhưng còn chứa đựng cả yếu tố bất trung, th� ngẫu tượng, và cơn cám dỗ quay trở lại kiếp nô lệ. Cuộc xuất hành vẫn đạt được một giá trị vĩnh viễn. Nó là một sự “tưởng nhớ� mãi luôn quan tr�ng và tái hiện thậm chí cả sau khi dân Chúa trở v� từ cảnh lưu đày bên Babylon. Isaia II ca vang đi�u này như một cuộc xuất hành mới [20], được tưởng niệm mỗi lần Israel cử hành đại lễ Vượt Qua và được chuyển biến thành một hình ảnh v� ngày cánh chung trong sách Khôn ngoan [21]. Thực vậy, mục đích cuối cùng là vùng đất hứa, nơi đó con ngư�i hiệp thông tr�n vẹn với Thiên Chúa trong một cuộc tạo dựng mới.

Chính �ức Chúa là một lữ khách cùng với dân Ngư�i: “�ức Chúa đã biết cuộc hành trình của các ngươi trong sa mạc mênh mông ấy; đã 40 năm �ức Chúa, Thiên Chúa của các ngươi, ở với các ngươi, và các ngươi đã chẳng thiếu thốn đi�u gì� [23] Thực vậy, �ức Chúa “đã gìn giữ chúng ta suốt hành trình chúng ta đi� [24]. �ức Chúa nhớ lại “lòng trung nghĩa của ngươi lúc ngươi còn trẻ, tình yêu của ngươi khi ngươi mới thành hôn, lúc ngươi theo Ta trong sa mạc, trên vùng đất chẳng ai gieo trồng� [25]. Bởi mang phẩm tính căn bản là kẻ lữ hành, nên dân Chúa không được “gây phi�n toái hay tổn hại đến ngoại ki�u, vì các ngươi đã từng là ngoại ki�u bên đất Ai Cập� [26]; thay vào đó, các ngươi phải “yêu thương ngoại ki�u (…) vì các ngươi đã từng là ngoại ki�u bên Ai Cập� [27].

7- Vì vậy, bất cứ ai cầu nguyện thì đ�u giãi bày bản thân trước nhan Thiên Chúa là “kẻ lữ khách tr� trong nhà Ngài (…), một kẻ lữ hành� [28]. Thật đáng quý, các thánh vịnh là những l�i cầu nguyện, được viết cách đây cả ngàn năm trong lịch sử Israel, minh chứng cho một nhận thức mang tính lịch sử và thần h�c v� việc lên đư�ng của cộng đồng cũng như của cá nhân. Dẫu rằng trong suốt cuộc hành hương sùng đạo tiến v� Sion, dân Israel là ngoại ki�u trong vùng đất của một ai đó, thì đi�u ấy vẫn [29] được chuyển biến thành dấu chỉ của ni�m hy v�ng. Việc “lên ��n th�� trong dịp lễ Vượt qua, lễ Ngũ tuần và lễ L�u [30], vốn làm xuất hiện trong cộng đồng Israel những bài thánh thi diễn tả ni�m vui (ca khúc lên đ�n) [31] khi tiến v� núi Sion, trở thành kinh nghiệm v� sự b�n vững, tin tưởng, và đoan hứa sẽ sống công minh chính trực, kính sợ Thiên Chúa [32]. �ược thiết lập trên n�n móng ��n th� Giêrusalem, vốn là biểu tượng v� một �ức Chúa kiên cố như “đá tảng� không h� rạn nứt [33], nên các chi tộc con cái Israel đ�u tán dương danh thánh Chúa [34]. H� bước vào sự hiệp thông với Chúa, thể hiện qua việc th� phượng, sống trong các l�u thánh và cư ngụ trên núi thánh của Ngư�i, tìm thấy nguồn ơn cứu độ không thể tàn phai [35] và được sống bình an, viên mãn [36]. “Phúc thay ngư�i ở trong thánh điện, h� luôn luôn được hát mừng Ngài. Phúc thay kẻ lấy Ngài làm sức mạnh, ấp ủ trong lòng giấc mộng hành hương� [37]. “�ứng lên nào chúng ta đi lên Sion, đến cùng �ức Chúa là Thiên Chúa chúng ta!� [38]

8- �ối với dân Thiên Chúa, một dân đã ngã lòng, mang gánh nặng hậu quả bất trung, các ngôn sứ còn chỉ cho thấy một cuộc lữ hành của �ấng Mesia (Messianic pilgrimage) mong ch� được giải thoát, cuộc lữ hành này cũng mở ra một chân tr�i cánh chung, ngày đó tất cả các dân tộc trên địa cầu sẽ trẩy v� núi Sion, nơi cư ngụ của L�i Thánh, của hòa bình và hy v�ng [39]. Sống lại kinh nghiệm cuộc xuất hành xa xưa, dân Chúa phải để cho Thần Khí loại b� quả tim bằng đá trong tâm hồn, thay vào một quả tim bằng thịt. Trong kiếp lữ hành, dân Chúa phải biểu lộ một lối sống công chính [41] và một tình yêu tín thành [42], phải m�c lên như tia sáng soi chiếu muôn dân [43], cho tới ngày �ức Chúa d�n sẵn một bữa tiệc trên núi thánh thết đãi m�i dân tộc [44]. Trên con đư�ng hướng tới ngày l�i hứa Mêsia thành toàn, và l�i hứa quan tr�ng này đã được thực hiện rồi, m�i ngư�i đ�u được m�i g�i đến hiệp thông trong bữa tiệc mà không phải trả ti�n [45], hưởng dùng trong lòng thương xót của Thiên Chúa [46].

II. CUỘC LỮ HÀNH CỦA �ỨC KITÔ

9- �ức Giêsu Kitô đi vào khung cảnh lịch sử, là “con đư�ng, sự thật và sự sống� [47], từ lúc khởi đầu, Ngư�i đã gắn kết bản thân với hành trình của nhân loại cũng như của dân Ngư�i, rồi theo một cách nào đó cũng liên kết với mỗi ngư�i chúng ta [48]. Thực vậy, từ cương vị một Thiên Chúa, Ngư�i đã hạ mình, trở thành “xác phàm� và bước đi trên những nẻo đư�ng nhân thế. Trong mầu nhiệm Nhập Thể, “Thiên Chúa đã trở nên một con ngư�i, để nói với nhân loại v� chính Ngư�i, và để mặc khải cho nhân loại biết Ngư�i là con đư�ng, mà qua đó phàm nhân có thể tìm đến Thiên Chúa� [50]. Khi còn trẻ thơ, �ức Giêsu là một kẻ hành hương được đem đến ��n th� ở Sion để dâng hiến cho Thiên Chúa [51]; lớn lên là một cậu bé, cùng với Mẹ Maria và thánh Giuse, Ngư�i trẩy đi Giêrusalem, lên Nhà Cha Ngư�i [52]. Rồi đến th�i công khai đi rao giảng Tin Mừng, �ức Giêsu ngang d�c khắp m�i con đư�ng trong quê hương xứ sở, dần hình thành nên một hành trình hướng v� Giêrusalem. Thánh sử Luca diễn tả cách đặc biệt rằng đó là một hành trình dài mà đích đến của �ức Giêsu không chỉ là thập giá, mà còn là vinh quang Phục Sinh và Lên Tr�i [53]. Cuộc Biến Hình trên núi của �ức Giêsu mặc khải cho Môsê, cho Êlia và cho các tông đồ v� Cuộc Vượt Qua sắp xảy ra, một “cuộc xuất hành�: “h� đang nói v� cuộc xuất hành mà Ngư�i sắp hoàn thành ở Giêrusalem� [54]. M�i nhà rao giảng Tin Mừng khác đ�u biết đến lộ trình mẫu mực này của �ức Giêsu, qua đó ngư�i môn đệ phải đi theo, vì “ai muốn trở thành môn đệ của tôi thì phải từ b� chính mình, vác thập giá và theo tôi�, thánh Luca còn nhấn mạnh vác thập giá “hằng ngày� [55]. �ối với thánh sử Mác-cô, hành trình đến thập giá trên đồi Golgotha liên tục được nhấn mạnh bằng những l�i nói, ngôn từ diễn tả sự chuyển động và bằng biểu tượng “con đư�ng� [56].

10- Nhưng con đư�ng của �ức Giêsu không kết thúc ở đồi Golgotha. Cuộc lữ hành trần thế của �ức Kitô băng qua biên giới của sự chết, bước vào cõi vĩnh hằng và vào mầu nhiệm Thiên Chúa, vượt trên sự chết. Bước chân cuối cùng trong cuộc lữ hành của �ức Giêsu diễn ra trên đỉnh núi Thăng Thiên. Vì Chúa Phục Sinh hứa sẽ quay trở lại [57], nên việc Ngư�i lên cõi thiên đàng, đi v� nhà Cha là để d�n chỗ cho chúng ta, và rồi Ngư�i ở đâu, chúng ta cũng được ở đó với Ngư�i [58]. Thực vậy, Chúa Kitô đã tóm kết sứ mạng của mình như sau: “Thầy từ Chúa Cha mà đến thế gian. Nay Thầy lại b� thế gian mà v� cùng Cha. (…) Lạy Cha, con muốn rằng con ở đâu thì những ngư�i Cha ban cho con cũng ở đó với con, để h� chiêm ngưỡng vinh quang của con, vinh quang mà Cha đã ban cho con� [59].

Cộng đoàn Kitô hữu, được thúc đẩy bởi Chúa Thánh Thần trong ngày lễ Ngũ tuần, đã ra đi, đến m�i ngõ ngách trần thế, hoạt động ở những quốc gia khác nhau trên thế giới [60]. Từ Giêrusalem cho đến Roma, rồi trên những con đư�ng của đế quốc Roma, các Tông đồ và các kẻ loan báo Tin Mừng đã bước đi, có �ức Kitô cùng đi bên cạnh, như xưa Ngư�i đã đồng hành với hai môn đệ trên đư�ng Emmaus, để giải thích sách thánh rồi dâng l�i tạ ơn, bẻ bánh [61]. Theo dấu chân của các Kitô hữu, m�i dân tộc trên địa cầu cũng lên đư�ng. Muôn dân sẽ lữ hành như lộ trình của các nhà �ạo sĩ đến Belem thuở xưa, [62], hoàn tr�n những l�i �ức Kitô đã nói: “Từ phương đông phương tây, nhi�u ngư�i sẽ đến dự tiệc cùng các tổ phụ Abraham, Ixaác và Giacóp trong Nước Tr�i�.

11- Tuy nhiên, đích điểm sau cùng của cuộc lữ hành qua các con đư�ng trần thế đã không được ghi dấu trên bản đồ trái đất. �ích điểm ấy ở bên ngoài biên giới của chúng ta, như �ức Kitô, �ấng bước đi với con ngư�i để dẫn con ngư�i đến hiệp thông tr�n vẹn với Thiên Chúa, đã thực hiện như vậy. �i�u quan tr�ng, chúng ta phải nhận ra rằng “con đư�ng� của Chúa là con đư�ng mà Ngư�i đã đi qua, và gi� đây, Ngư�i cùng với chúng ta sánh bước trên con đư�ng ấy. Thực thế, Sách Công Vụ �ồ mô tả đ�i sống Kitô hữu như một “con đư�ng� [64] một “đạo� theo đúng nghĩa. Vì thế, sau khi đi giảng dạy cho muôn dân, có Chúa đồng hành và ở cùng hết m�i ngày cho đến tận thế [65], sau khi được “Thần Khí hướng dẫn� [66] để sống công chính và yêu thương, ngư�i Kitô hữu hướng tới bến là Giêrusalem Thiên quốc, được ghi lại trong sách Khải Huy�n. Con đư�ng này / cuộc sống này đầy ắp ni�m hy v�ng mãnh liệt, tha thiết, đón ch� ngày Chúa đến [67]. Cuộc lữ hành của chúng ta có cùng đích siêu việt, vì nhận biết rằng chúng ta chỉ là “những kẻ xa lạ, những khách ngoại ki�u� trên trần gian này, nhưng chúng ta được đặt định để trở thành “những ngư�i đồng hương với các thánh, là một thành phần trong gia đình của Chúa� [69]. �ức Giêsu bị giết chết bên ngoài cổng thành Giêrusalem, chúng ta cũng vậy, sẽ phải đi ra “ngoài nơi trú ngụ, và chia sẻ nỗi yếu hèn Ngư�i đã chịu�. Không có thành trì vĩnh viễn trong cuộc đ�i này, chúng ta phải tìm kiếm một thành trì trong tương lai� [70]. Nơi đó, Thiên Chúa sẽ ở với chúng ta; nơi đó “sẽ không còn cái chết, không còn đau khổ và buồn chán nữa. Những đi�u cũ đã qua đi� [71].

III. CUỘC LỮ HÀNH CỦA GI�O HỘI

12- Trong sự hiệp thông với Chúa Kitô, Giáo hội, một dân thiên sai, cũng đang hướng v� thành đô vĩnh cửu trong tương lai [72]. Thành đô ấy siêu việt th�i gian và m�i biên giới, hoàn toàn hướng v� Vương Quốc Thiên Chúa, một Vương Quốc vốn đang hiện diện và vận hành ở m�i vùng đất trên địa cầu. Những vùng đất này đã nhận được hạt giống l�i Chúa [73] và được tưới đẫm bằng máu của các vị tử đạo, các vị chứng nhân Tin Mừng. Như thánh Phaolô và các Tông đồ thuở xưa, các nhà truy�n giáo đã băng qua những con đư�ng ở Roma, những lối mòn lưu động, qua vùng biển lớn, đến những thành phố và hải cảng ở �ịa Trung hải. Các nhà truy�n giáo sớm phải đối diện với những n�n văn hóa và truy�n thống tôn giáo khác nhau ở cả phía �ông và phía Tây, cho thấy bản thân không chỉ giới hạn ở vùng đất của ngư�i Hípri hay Aram nữa, nhưng đi tới Hy Lạp và Roma, rồi sau này tiếp xúc với các dân tộc và ngôn ngữ khác nữa, trong đó có những vùng đã được sách Công vụ tông đồ nhắc đến vào dịp ngày Lễ Ngũ Tuần [74]: các dân Ả Rập, Syri, Ethiopia, Ba Tư, Armenia, Goltic, Slavia, Ấn �ộ, Trung Hoa. Những bước chân trong hành trình của các sứ giả Tin Mừng đã lan t�a khắp nơi, từ vùng Tiểu � tới Italia, từ Châu Phi tới Tây Ban Nha và xứ Gaul, rồi từ �ức quốc tới Anh quốc, từ những quốc gia Slavic cho tới Ấn �ộ và Trung Hoa. �ến th�i hiện đại, các sứ giả Tin Mừng còn đi tới những quốc gia mới và những dân tộc mới ở châu Mỹ, châu Phi và Châu �ại dương, từ đó phác h�a nên “hành trình của Chúa Kitô qua nhi�u thế kỷ� [75].

13- Tiếp đến, vào thế kỷ IV và V, Giáo hội bắt đầu có nhi�u kinh nghiệm v� đ�i sống đan tu. Tiêu biểu cho hai hình thức căn bản được thúc đẩy trong th�i kỳ này là việc “rút lui sống khổ hạnh� và “cuộc xuất hành thiêng liêng�. Cũng trong giai đoạn này, có vài hình tượng nhân vật kinh thánh đóng vai trò kiểu mẫu cho n�n văn chương đan tu và giáo phụ. Hình ảnh tổ phụ Abraham thư�ng gắn li�n với chủ đ� xeniteia (trải nghiệm v� kẻ xa lạ: nhận thức mình là ngoại ki�u, là kẻ lưu vong), đây là một trong những chủ đ� cấu thành bước thứ ba trong hành trình Thang tinh thần (The Spiritual Ladder) của thánh Gioan Climacus. Hình tượng nhân vật Môse, ngư�i đã dẫn dân Israel xuất hành thoát kh�i kiếp nô lộ Ai Cập đi tới vùng đất hứa, trở thành đ� tài nổi bật của văn chương Kitô giáo cổ xưa, trong đó đặc biệt có tác phẩm Cuộc đ�i Môsê của thánh Gregoriô Nyssa. Cuối cùng, ngôn sứ Êlia, ngư�i đã leo lên núi Cát Minh và đỉnh Horep, cũng trở thành chủ đ� v� hành trình vào sa mạc, tiếp xúc với Thiên Chúa. �iển hình có Thánh Ambrôsio cảm mến ngôn sứ Êlia và xem đó như là khuôn mẫu của sự thoát ly thế gian (fuga saeculi), lý tưởng sống đ�i khổ hạnh.

Quan niệm đ�i sống Kitô hữu là một cuộc lữ hành, đi tìm kiếm một cõi cô tịch thánh thiêng, bằng cách tách biệt kh�i m�i thứ hỗn độn của các sự vật và sự kiện, cộng với lòng tôn kính các nơi thánh thiêng, đã thúc đẩy thánh Giêrônimô cùng các môn đệ của ngài là Paula và Eustochium, r�i kh�i Roma, đến cư ngụ tại �ất thánh, quê hương của Chúa. Thế rồi, tại Hang động nơi Chúa sinh ra ở Bê-lem, một đan viện đã được thành lập. Từ đó xuất hiện một loạt các tu viện, đan viện, cư xá ở �ất thánh, rồi tiếp tục lan rộng đến những vùng khác, đặc biệt ở Tebaide xứ Ai Cập, ở Syria và Cappadoxia. Tiếp đấy, những cuộc lữ hành trong sa mạc hay những cuộc hành hương hướng v� một nơi thánh nào đó, đã trở thành biểu tượng cho một hành trình khác, hành trình tâm linh, như thánh Âutinh đã từng đ� cập để nhắc nhớ chúng ta: “Hãy trở v� với chính mình: Chân Lý cư ngụ trong sâu thẳm tâm hồn bạn�. “Nhưng đừng dừng ở lại trong bạn, mà hãy đi vượt lên trên chính bạn� [76], bởi vì bạn không phải là Thiên Chúa: Ngư�i ở sâu thẳm hơn và Ngư�i vĩ đại hơn bạn biết. Hành trình trong tâm hồn là đi�u mà truy�n thống triết h�c Platon m�i g�i, bây gi� đạt được một chi�u kích mới. Với ni�m khao khát mãnh liệt hướng đến Tuyệt �ối là Thiên Chúa, chính thánh Âutinh đã xác định và nói v� hành trình tâm hồn như sau: “Ai say mê tìm kiếm Thiên Chúa sẽ nhận biết Ngư�i ng�t ngào dư�ng bao, và kẻ nhận biết Thiên Chúa sẽ say mê tìm kiếm Ngư�i với tình yêu rực cháy� [77]. Quan niệm “mi�n đất thánh chính là linh hồn trong trắng của chúng ta� [78] cũng trở thành l�i m�i g�i hãy thư�ng xuyên lên đư�ng, đi v� những mi�n đất thánh, và trở thành một dấu hiệu của tiến trình hoàn thiện cá nhân. Vì thế, với những nỗ lực để khắc phục cư�ng điệu và hiểu lầm, các Giáo Phụ nói rằng những hành trình “địa lý� mang tính tương đối. Cụ thể, thánh Gregoriô Nyssa, đã đưa ra nguyên lý n�n tảng để phát triển các lộ trình cách hợp lý. Dẫu rằng thánh nhân rất nhiệt thành đi viếng �ất Thánh, nhưng ngài khẳng định lộ trình quan tr�ng mà các tín hữu cần trải nghiệm là lộ trình dẫn chúng ta đi từ thực tại thể chất đến thực tại thiêng liêng, từ sự sống thể lý đến sự sống trong Chúa, và đó không phải là lộ trình đi từ Cappadoxia tới Palestine [79]. Thánh Giêrôminô cũng khẳng định cùng một nguyên lý như thế. Trong Lá Thư số 58, thánh nhân ghi nhận rằng mặc dầu thánh Antôn và các đan sĩ không hành hương đến Giêrusalem, nhưng m�i cánh cổng thiên đàng vẫn được mở ra cho các ngài theo cùng một cách thức như vậy. Và thánh Giêrônimô còn quả quyết: đối với các Kitô hữu, đi�u đáng tuyên dương không phải là việc h� đã đi hành hương �ất Thánh, nhưng là vì h� đã sống một cuộc đ�i thánh thiện [80].

Trong hành trình nội tâm đi từ ánh sáng cho tới ánh sáng [81], như l�i Chúa Kitô m�i g�i “anh em hãy nên hoàn thiện như Cha anh em trên tr�i là �ấng hoàn thiện� [82], một kiểu mẫu cho các hành trình đã được hình thành, một kiểu mẫu vốn được yêu chuộng cách đặc biệt đối với truy�n thống tâm linh Byzantin: đó là khía cạnh “khổ hạnh� mà sau này sẽ phát triển dựa trên h�c thuyết thần bí của �ionysio Areopagita, thánh Maximo Confessorvà thánh Gioan Damasco.

Sự thiên hóa (hay thần hóa) là mục tiêu lớn nhất của hành trình tâm linh lâu dài, đưa ngư�i tín hữu vào cõi thâm sâu của Thiên Chúa, và rồi hoàn tr�n những l�i thánh Phaolô Tông đồ đã nói: “Tôi cùng chịu đóng đinh với �ức Kitô và bây gi�i tôi sống nhưng không phải là tôi mà là �ức Kitô sống trong tôi� [83], vì thế “sống … là �ức Kitô� [84].

14- �ến thế kỷ IV, khi cuộc bách hại của hoàng tri�u Roma chấm dứt, những địa điểm tôn kính các thánh tử đạo đã được mở ra để m�i ngư�i có thể tôn kính thì một làn sóng hành hương diễn ra mạnh mẽ. �i�u này đã được chứng thực trong nhi�u tài liệu để lại, như các trang Nhật Ký của nhi�u tín hữu hành hương, đặc biệt ở khu vực �ất Thánh. Trong số đó, nổi bật có chứng tích của chị Ethêria, đầu thế kỷ V.

Nhưng các hành trình cụ thể qua khắp nẻo đư�ng thế giới lại mở rộng ra nhi�u hướng mới. Khi quân Ả-rập xâm chiếm Giêrusalem vào năm 638, thì việc hành hương của các Kitô hữu đến những địa điểm đáng nhớ ở �ất Thánh trở nên khó khăn hơn, vì thế có nhi�u lộ trình mới xuất hiện ở Tây phương. Thành Roma, nơi thánh Phêrô và Phaolô chịu tử đạo và là thành đô trung tâm của sự hiệp thông trong Giáo hội quanh vị kế nhiệm thánh Tông đồ Phêrô, đã trở thành những đích đến căn bản, từ đó rất nhi�u Con đư�ng Roma (Vie Romee) hướng v� tòa thánh Phêrô (Petri sedem) đã xuất hiện, trong số đó, tiêu biểu là Con đư�ng Francigena, băng qua toàn Châu Âu, để chỉ v� một thành thánh mới. Cũng có một đích đến khác nữa là Mộ thánh Giacôbê ở Compostella. Ngoài ra, còn phải kể đến những vương cung thánh đư�ng kính Thánh Mẫu, như Nhà �ức Mẹ ở Loreto, thánh đư�ng Jasna Gora ở Czestochowa; cũng có những cuộc hành hương đến các �an viện lớn th�i trung cổ, được ví như các thành trì văn hóa và tinh thần; có nhi�u cuộc thăm viếng đến những nơi ghi dấu các vị thánh vĩ đại, như thành Tours, thành Canterbury và Padua. Thông qua những lộ trình hành hương như thế, một mạng lưới, “thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau giữa các dân tộc và quốc gia� [85], đã hình thành ở Châu Âu. Mặc dầu có đôi chút cư�ng điệu, nhưng thực sự hiện tượng đáng quý này làm nảy sinh nhi�u đoàn lũ đông đảo, rất sống động nh� ni�m tin đơn thành và sâu sắc, đồng th�i củng cố tinh thần, gia tăng đức tin, thúc đẩy lòng bác ái và nuôi dưỡng sứ mạng của Giáo hội. Hội “Những ngư�i hành hương �ất Thánh�, hội “Những ngư�i hành hương Roma�, và hội “Những ngư�i hành hương�, với trang phục riêng, hầu như đã cấu thành “hàng ngũ� chuyên biệt của từng hội, tất cả đ�u nhắc nhớ thế giới này v� bản chất lữ hành của cộng đoàn Kitô hữu, hướng đến một cuộc gặp gỡ Thiên Chúa và hiệp thông với Ngư�i.

Các cuộc hành hương mang một sắc thái mới do sự ra đ�i của các cuộc Thập tự chinh từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIII. Trong những cuộc Thập tự chinh, lý tưởng tôn giáo xưa kia v� việc hành hương tới các địa điểm trong Kinh Thánh, nay đã hoà lẫn với những hoàn cảnh và mục tiêu mới, nổi lên ở th�i kỳ lịch sử này, đó là sự thành hình của một tầng lớp Hiệp sĩ, cùng với những căng thẳng, áp lực xã hội và chính trị, cộng với những hình thức tái thúc đẩy giao thương và văn hóa hướng v� phương �ông và sự hiện diện của Hồi giáo tại �ất Thánh.

Những tranh chấp quy�n lực và lợi ích thư�ng lấn át lý tưởng tinh thần và truy�n giáo, và làm biến dạng các Cuộc thập tự chinh, trong lúc Giáo hội ở bên �ông và bên Tây đứng trước b� vực chia cách. �i�u này cũng ảnh hưởng đến việc thực hiện các chuyến hành hương mà thánh Bênarđô đã vạch ra tính cách mập m� của nó. Thánh nhân đã hăng sau giảng thuyết để cỗ vũ cuộc Thập Tự Chinh thứ hai, nhưng ngài không dè dặt tán dương Giêrusalem tinh thần, hiện diện trong các đan viện của Kitô giáo, như là mục tiêu lý tưởng của việc hành hương: “Clairvaux là Giêrusalem, này đây được gắn kết với Thành thánh thiên quốc nh� lòng đạo đức sâu sắc và triệt để, nh� sự thống nhất trong đ�i sống của đan viện, nh� sự tương đồng nào đó� [86]. Có một thánh thi trung cổ, vẫn tồn tại đến ngày này trong Phụng vụ, rõ ràng rất tán dương Giêrusalem thiên quốc, được xây dựng trên trần thế qua việc cung hiến một ngôi thánh đư�ng: “Thành Giêrusalem thiên quốc, đích thực chốn hòa bình, xây toàn đá sống động, cao ngất tận tr�i xanh� [87].

15- Vào chính th�i điểm này Thánh Phanxicô xuất hiện. Qua các anh em của mình, thánh nhân hiện diện trên vùng �ất Thánh nhi�u thế kỷ, như ngư�i canh giữ các địa điểm thánh thiêng cho các Kitô hữu – trong một sự đồng cư không phải luôn dễ dàng với những cộng đoàn Giáo hội �ông phương khác – và như một cách khích lệ các cuộc hành hương �ất Thánh. Khoảng năm 1300, Dòng “Những ngư�i lữ hành vì Chúa Kitô� đã được thành lập. Dòng xem các cuộc hành hương cũng là việc truy�n giáo. Nhưng chính vào năm ấy, ở Roma Giáo hội tuyên bố mở Năm Toàn xá. Thế nên, hành trình hướng v� Rôma có giá trị ngang với cuộc hành hương Giêrusalem. Kể từ đó và các năm Toàn xá kế tiếp, rất nhi�u đoàn hành hương tuốn v� Rôma. Sự đồng nhất v� văn hoá và tôn giáo của Tây Âu th�i Trung cổ đã được nuôi dưỡng nh� các cuộc trải nghiệm tâm linh này. Tuy nhiên, dần dần xuất hiện những mô thức mới phức tạp hơn, ảnh hưởng đến bản chất của các cuộc hành hương.

16- Cuộc cách mạng Copernic làm nảy sinh một cuộc tiến triển của con ngư�i lữ hành từ một thế giới không chuyển động, nay trở nên thành phần của một vũ trụ không ngừng vận động. Việc khám phá ra Tân Thế Giới đã thiết lập một n�n tảng thiết yếu để vượt qua cái nhìn quy Châu Âu, nh� sự xuất hiện của nhi�u n�n văn hoá khác cùng với những chuyến đi ngoại thư�ng của các nhóm dân khác nhau. Kitô giáo Tây phương mất đi tính duy nhất của nó ở trung tâm Roma, và các cuộc ly khai đã làm cho việc hành hương trở nên khó khăn hơn, đôi khi hành hương hoá ra “như một cơ hội phạm tội và chống cưỡng các mệnh lệnh của Thiên Chúa … thực vậy, đã xảy ra sự kiện là một ngư�i tiếp tục hành hương tới Roma và tốn mất 150 đồng Florin, thậm chí còn hơn nữa, đang khi đó anh ta để cho vợ mình, con cái và kể cả hàng xóm láng gi�ng, phải ở nhà và chịu cực chịu khổ� [88]. Khi hình ảnh vũ trụ cổ điển vỡ vụn ra, ngư�i ta ngày càng ít cảm nhận mình là một lữ khách trong ngôi nhà chung thế giới, mà bây gi� ngôi nhà ấy bị chia nh� ra thành các Quốc gia và các Giáo hội nội địa. Vì vậy, có nhi�u đích đến gần hơn đã xuất hiện, như các khu Núi thánh và các Thánh đư�ng kính �ức Trinh Nữ Maria ở địa phương.

17- Tuy nhiên, vào thế kỷ XVIII – XIX, mặc dầu các cộng đoàn Kitô hữu thư�ng ưa chuộng một nếp sống yên tĩnh, nhưng việc hành hương vẫn tiếp diễn. Một vài nơi, như Châu Mỹ Latinh và Philippin, các cuộc hành hương có tác dụng duy trì đức tin cho các thế hệ tín hữu; Ở những nơi khác, cũng xuất hiện một linh đạo mới, với những trung tâm đạo đức được xây cất ở các địa điểm ghi dấu việc �ức Trinh Nữ hiện ra, với lòng đạo đức bình dân. Từ Guadalupe cho đến Lộ �ức, từ Aparecida cho đến Fatima, từ đ�n Santo Nĩno ở Cebu cho đến đ�n thánh Giuse ở Montreal, có vô vàn chứng cớ v� tầm quan tr�ng của các cuộc hành hương, cũng như tinh thần sám hối, hoán cải mà các cuộc hành hương mang lại. Cùng lúc ấy, có một sự nhận thức mới v� đoàn dân lữ hành của Thiên Chúa mà Công đồng Vatican II ghi nhận, đấy là hình ảnh sống động nhất v� Giáo hội Chúa Kitô.

*****************

IV. LỮ HÀNH VÀO THIÊN NIÊN KỶ III

18- Công đồng Vatican II là “một biến cố quan phòng� được trù định để thảo ra một “chương trình chuẩn bị cấp thiết cho Năm Toàn xá của Thiên Niên Kỷ thứ II� [89]. Công đồng – từ khi được triệu tập, với việc quy tụ các mục tử ở các Giáo hội địa phương v� Roma, tới khi bế mạc với Năm Thánh ngoại thư�ng sẽ được cử hành trong từng Giáo phận – được tổ chức trong một bối cảnh mang tính biểu trưng v� cuộc lữ hành lớn lao của toàn thể Giáo hội. Khía cạnh này được làm sáng t� qua một vài khuôn mặt điển hình, như �ức Giáo hoàng Gioan XXIII với chuyến hành hương tới Loreto vào lúc khai mạc Công đồng (1962) và �ức Giáo hoàng Phaolô VI với chuyến đi tới mi�n �ất Thánh vào cao điểm của các cuộc h�p Công đồng (1964). Nối tiếp hai chuyến hành hương đậm nét tinh thần này, chúng ta còn thấy các chuyến tông du sau đó của �ức Giáo hoàng qua những nẻo đư�ng thế giới, để rao giảng Tin Mừng, cũng như rao giảng chân lý và công bằng theo tinh thần Tin Mừng, bắt đầu với những chuyến đi của �ức Giáo hoàng Phaolô VI tới Liên Hợp Quốc và tới Bombay.

19- Công �ồng đã diễn tả Giáo hội – trải nghiệm như một hành trình tâm linh và truy�n giáo – là ngư�i bạn đồng hành với nhân loại trên bước đư�ng lữ thứ trần gian. �òi h�i thực tế là “chúng ta phải canh tân chính mình thế nào, để m�i ngư�i nhận biết chúng ta rất mực xác tín vào Tin Mừng của Chúa Kitô� [90]. Vì vậy, Giáo hội của Thiên Chúa “mang tính lữ hành� đã trở thành một bức chân dung nổi bật ngay từ lúc khai mạc Công đồng [91]. Giáo hội là “một dấu chỉ nổi lên giữa các dân tộc (Is 5,26) giúp m�i ngư�i định hướng hành trình đi v� Chân lý và Sự sống� [92]. Việc gặp gỡ các quốc gia trên thế giới, vốn được diễn tả đậm nét qua sự kiện �ức Giáo hoàng Phaolô VI đến thăm Liên Hợp Quốc, được xác định là “đoạn kết của một cuộc lữ hành đầy gian khó� [93]. Chính Công đồng đã xuất hiện như là một bước “thăng tiến v� tinh thần�, trong khi các Nghị phụ chào mừng các nhà tư tưởng như là “những kẻ lữ hành trên con đư�ng đi v� �nh sáng� [94].

20- Chuyến hành hương v� �ất Thánh của �ức Phaolô VI kể trên đã được chính �ức Giáo hoàng trình bày dưới ánh sáng của linh đạo lữ hành (peregrinatio) trong những thành phần n�n tảng của nó. Mục đích của những cuộc thăm viếng các địa điểm thánh thiêng là suy tôn các mầu nhiệm cứu độ chính yếu của Kitô giáo, mầu nhiệm Nhập Thể và mầu nhiệm Phục Sinh; ước muốn trở thành một dấu chỉ của cầu nguyện, của tinh thần sám hối và canh tân. Nó hướng tới việc hoàn tr�n cả ba mục đích: dâng hiến Giáo hội cho Chúa Kitô, thúc đẩy sự hiệp nhất giữa các Kitô hữu và khấn xin Chúa thương xót ban hoà bình cho nhân thế [95]. Chính Công đồng, qua các Hiến Chế, đã tuyên bố Giáo hội “hiện diện trong thế giới nhưng đồng th�i cũng là kẻ lữ hành� [96]. Bản chất lữ hành của Giáo hội, được đ� cập nhi�u lần [97], cho thấy khía cạnh Ba Ngôi: nguồn mạch của bản chất ấy nằm ở sứ mạng của Chúa Kitô, “�ấng đã được Chúa Cha sai đến trần gian� [98]; bởi thế, chúng ta “bắt đầu từ Thiên Chúa, sống nh� Thiên Chúa và được dìu dắt để v� với Thiên Chúa [99], Chúa Thánh Thần là �ấng hướng dẫn hành trình nhân loại, giúp chúng ta men theo dấu chân của Chúa Kitô [100]. Mầu nhiệm Thánh Thể và Phục Sinh làm nên trung tâm của Phụng vụ [101], tự bản chất hai mầu nhiệm ấy nhắc đến cuộc xuất hành của dân tộc Israel, nhắc đến bữa tiệc lên đư�ng cũng như bữa tiệc Giao ước mà cuộc xuất hành đã khai mở [102] và hoàn tất [103].

21- Giáo hội lữ hành tất yếu có sứ mạng truy�n giáo [104]. “Hãy đi …. làm cho muôn dân trở thành môn đệ� [105] lệnh truy�n của Chúa Phục Sinh đặc biệt nhấn mạnh ở động từ “đi�, một phương thức không thể thiếu trong công cuộc rao giảng Tin Mừng cho toàn thế giới. Lương thực và kho báu cho hành trình truy�n giáo chính là L�i Chúa [106] và Thánh Thể [107]. Khi phác hoạ một cái nhìn tổng hợp v� hành trình của nhân loại trong đó có cả thành công và thất bại [108], Công đồng cho thấy Giáo hội là bạn đồng hành của gia đình nhân loại trên con đư�ng lữ thứ, có đích đến siêu việt, nằm bên ngoài lịch sử trần thế [109]. Vì vậy, một kết quả phát sinh là sự kết hợp phong phú giữa lữ hành với dấn thân trong lịch sử [110], và thế giới này cũng được kêu g�i hãy tích cực cộng tác, đóng góp với Giáo hội bằng những trao đổi thiết thực và sống động [111].

22- Từ biến cố Công đồng, Giáo hội đã sống kinh nghiệm lữ hành của mình, thể hiện không những trong việc đổi mới, rao giảng Tin Mừng, dấn thân vì hoà bình, mà còn qua vô vàn các bằng chứng khác của Huấn quy�n Giáo hội, đặc biệt những năm Toàn xá 1975, 1983 và 2000 [112]. �ức Thánh Cha Gioan Phaolô II đã trở thành một nhà lữ hành trong thế giới. Ngài là nhà truy�n giáo tiêu biểu trong hai thập niên cuối thế kỷ XX. Thông qua các chuyến tông du và những l�i giáo huấn, �ức Giáo hoàng đã hướng dẫn và m�i g�i toàn thể Giáo hội hãy chuẩn bị bước vào ngàn năm thứ III, kỷ nguyên mới gần đến. Các chuyến tông du mục vụ của �ức Giáo hoàng chính là “những chặng của một cuộc lữ hành đến các Giáo hội địa phương …., một cuộc lữ hành hoà bình và liên đới� [113].

23- Một đích đến n�n tảng của hành trình đậm tính lịch sử hiện nay là Năm Toàn xá 2000, hướng tới th�i điểm đó các tín hữu đang bước đi dưới sự hướng dẫn, chở che của Ba Ngôi Thiên Chúa. �ấy không đơn thuần là một hành trình địa lý, mà còn là một hành trình nội tâm tr�ng yếu, với hy v�ng sẽ gặt hái được những giá trị lớn lao của năm hồng phúc như đã được ghi trong Kinh Thánh [114]. Khi lắng nghe tiếng tù và, đánh dấu th�i điểm Năm thánh ở Israel, thì các nô lệ sẽ được tự do, m�i món nợ sẽ được xoá b�, để rồi m�i ngư�i tìm lại phẩm giá cao quý và tình liên đới trong xã hội, đất đai tiếp tục phục vụ sự sống con ngư�i, đi�u đó nhắc chúng ta nhớ lại nguồn gốc của m�i phúc lành chính là Thiên Chúa, �ấng “từ nơi cao thẳm đã đổ mưa xuống núi, đất chứa chan phúc lộc của Ngài� [115]. Từ đó phát sinh một cộng đồng mang tính huynh đệ hơn, tựa như cộng đoàn Giêrusalem th�i Giáo hội sơ khai: “Tất cả các tín hữu hiệp nhất với nhau, và để m�i sự làm của chung. H� đem bán đất đai của cải, lấy ti�n chia cho mỗi ngư�i tuỳ theo nhu cầu� [116]. “Tuyệt nhiên giữa anh em sẽ không có ngư�i nghèo ….Nếu giữa anh em, trên đất mà �ức Chúa, Thiên Chúa của anh em đã ban cho anh em, có một ngư�i anh em nghèo thì anh em đừng có lòng chai dạ đá, cũng đừng bo bo giữ của không giúp ngư�i anh em nghèo túng� [117].

V. CUỘC LỮ HÀNH CỦA NHÂN LOẠI

24- Cuộc lữ hành, bắt đầu từ Abraham, trải dài nhi�u thế kỷ, là dấu chỉ v� một sự chuyển động trên diện rộng và phổ quát của toàn nhân loại. Thực vậy, con ngư�i xuất hiện trong dòng lịch sử như một “kẻ lữ hành� (homo viator), một kẻ lên đư�ng đi tìm những chân tr�i mới, khao khát công lý và hoà bình, ước mong chân lý và tình thương, mở ra cho cái tuyệt đối và vĩnh hằng. Việc nghiên cứu khoa h�c, phát triển kinh tế xã hội, cộng với những căng thẳng liên tục trong cuộc sống, rồi đến những cuộc di cư xuyên hành tinh, huy�n nhiệm sự dữ và những đi�u bí ẩn khác bao quanh con ngư�i, tất cả cứ liên tục truy vấn, đẩy con ngư�i vào những nẻo đư�ng mà các tôn giáo và các n�n văn hoá đã vạch ra. Thêm nữa, ở th�i đại chúng ta, nhân loại này, một mặt, dư�ng như đang đạt tới những mục tiêu tích cực của tính đa dạng tự nhiên là nhất thống thế giới trong mạng lưới toàn cầu, thì mặt khác, con ngư�i lại rất nhạy cảm v� tính đa nguyên trong xã hội và phải tôn tr�ng nét riêng của mỗi quốc gia cũng như lịch sử riêng của mỗi dân tộc; đồng th�i cũng phải nói đến những tiến triển v� khoa h�c và kỹ thuật, các cuộc đối thoại liên tôn, những thông tin được phát tán từ trung tâm của thế giới nh� những công cụ ngày càng tân tiến, hiệu quả. Tuy nhiên, xét trên một phương diện khác, mỗi lãnh vực phát triển đang nói ở đây vẫn còn tồn tại những khiếm khuyết nào đó như th�i xa xưa, nay biểu hiện ở một hình thái mới và theo một cách thức mới: những thứ ngẫu tượng của nhân loại như bóc lột kinh tế, lạm dụng chức quy�n, thái độ ngạo nghễ của khoa h�c, cuồng tín tôn giáo.

Giữa những biểu hiện như thế của n�n văn minh đương th�i, ánh sáng Tin Mừng sẽ giúp các Kitô hữu khám phá ra những “diễn đàn� (areopagi) mới, nơi đó chúng ta loan báo ơn cứu độ và nhận ra những dấu chỉ của một khát v�ng sâu xa, vốn có khả năng dẫn đưa các tâm hồn v� nhà Cha. Dư�ng như chẳng có gì lạ lẫm khi chúng ta thấy rằng nhân loại này trải nghiệm một sự mệt m�i nào đó trong dòng biến chuyển không ngừng của nó, và chính lúc ấy con ngư�i ước mong tìm được một nơi nào đó, như ngôi thánh đư�ng, để có thể nghỉ ngơi và chiếm dụng một không gian tự do cho đối thoại – với chính mình, với tha nhân và với Thiên Chúa. Các chuyến hành hương của ngư�i Kitô hữu sẽ trợ giúp cho việc tìm kiếm đó của nhân loại, giới thiệu cho nhân loại một đích đến an toàn, đảm bảo, với sự hiện diện của Chúa Kitô “vì Ngư�i đã đến viếng thăm và giải thoát dân Ngư�i � [118].

25- Vài “cuộc di chuyển ở mức độ hoàn vũ� có tầm quan tr�ng đặc biệt. Chúng ta đ� cập đến cuộc di chuyển trên diện rộng của những nhóm, những đoàn dân, và đôi khi là của toàn thể một dân tộc, phải đối diện với hy sinh và li�u lĩnh, để chạy thoát kh�i cảnh nghèo đói, chiến tranh, thảm hoạ môi trư�ng, mong tìm kiếm một nơi an toàn và may lành cho chính h� cũng như cho những ngư�i h� yêu thương. Không ai được phép th� ơ trước những dòng biến chuyển mạnh mẽ này trong xã hội, chúng tác động đến toàn nhân loại, như những dòng chảy lan rộng khắp mặt đất. Không ai được vô cảm, trước những thứ bất công tự bản chất, trước những thảm kịch của cá nhân và cộng đồng, đồng th�i cũng không được phép phớt l� trước những ni�m hy v�ng đang nở rộ, mở ra một tương lai xán lạn, một viễn cảnh đối thoại và chung sống với nhau trong hoà bình. �ặc biệt, các Kitô hữu phải trở nên ngư�i Samaria nhân hậu trên con đư�ng đi từ Giêrusalem tới Giêricô, phải sẵn sàng giúp đỡ và đưa ngư�i anh em chúng ta tới một quán tr� đầy tình bác ái huynh đệ, biết chung sống với m�i ngư�i trong liên đới, sẻ chia. Nh� có “linh đạo lên đư�ng�, chúng ta sẽ có khả năng hiểu biết, lắng nghe và chia sẻ kinh nghiệm với những kẻ sống đầu đư�ng xó chợ, những kẻ không cửa không nhà, những kẻ lang thang vô định.

26- Những ngư�i lữ hành trên thế giới cũng có thể là những kẻ nhắm đến những tiêu điểm khác nhau, như vì muốn đi du lịch, vì muốn khám phá khoa h�c, hoặc vì công việc thương mại. �ấy là những hiện tượng phức tạp, mà thông thư�ng cũng là cội rễ sinh ra lắm hậu quả tai hại dưới nhi�u chi�u kích khác nhau. Không ai có thể phủ nhận rằng chúng thư�ng là nguyên nhân của bất công, của những hình thức bóc lột con ngư�i, của sự xói mòn văn hoá hoặc huỷ hoại thiên nhiên. Dẫu những hệ quả tiêu cực có thể xảy ra đi nữa, nhưng bản chất của chúng vẫn mang những giá trị tích cực của việc nghiên cứu, phát triển và thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau giữa các dân tộc; những điểm này đáng được phát huy. �ối với những ai tham gia những hành trình này, thì cần giữ gìn đ�i sống tinh thần và nhu cầu nội tâm. Các nhân viên du lịch và thương mại cũng cần phải lưu ý, tránh không để bản thân chỉ bị thống trị bởi những lợi ích kinh tế mà thôi, nhưng còn phải hiểu chức năng nhân bản và xã hội của mình.

27- �ược kết nối với đi�u vừa nói ở trên và rất nổi bật trong th�i đại chúng ta là những cuộc lữ hành của trí tuệ con ngư�i, trong lãnh vực tin h�c, hay còn g�i là cuộc lữ hành ảo, nó được lan truy�n theo nhi�u con đư�ng viễn thông khác nhau. Những lộ trình trí tuệ như thế này cũng khả thể xảy ra méo mó, lệch lạc và sai trái, nhưng cũng có thể trở thành phương tiện loan báo đức tin và tình thương, phương tiện chuyển trao những thông điệp tích cực, và phương tiện tiếp cận rất hữu ích, hiệu quả. Vì thế, đi�u quan tr�ng là chúng ta phải thảo ra phương án hoạt động thích hợp cho những lộ trình trí tuệ này, hầu tránh phân tán và phá huỷ sự truy�n thông chân thực trong sự ồn ào náo động, với vô số thông tin chằng chéo giống như câu chuyện tháp Babel thuở xưa.

28- Cũng nên để ý đến những “ngư�i hành hương phàm tục�, những ngư�i lên đư�ng tham dự những chuyến đi văn hoá và thể thao. Những cuộc trình diễn văn nghệ, nhất là trong lãnh vực âm nhạc, quy tụ đông đảo các bạn trẻ; dòng ngư�i tham quan các viện bảo tàng, nơi thư�ng chuyển biến thành ốc đảo chiêm niệm; các thế vận hội Olympic và các hình thức khác của đại hội thể thao; tất cả là những hiện tượng không thể b� qua, bởi vì chúng cũng chứa đựng những giá trị tinh thần cần được đảm bảo, bên trên những cảnh xô bồ của đám đông hoặc những lợi dụng nhằm mục tiêu thương mại.

29- Có những cuộc lữ hành mang đậm nét Kitô giáo hơn. Không phải chỉ các linh mục, nhưng cũng có nhi�u gia đình và rất nhi�u bạn trẻ tự ý lên đư�ng hoặc chấp nhận được sai đến những vùng đất xa xôi, kh�i nơi ở của h�, để cộng tác với các nhà truy�n giáo, vừa bằng công việc chuyên môn, vừa bằng chứng tá đ�i sống và l�i loan báo Tin Mừng. Như một hồng ân của Chúa Thánh Thần, những ngư�i lữ hành theo hình thức này đang liên tục gia tăng. H� tận dụng những kỳ nghỉ để lên đư�ng; hoặc thậm chí h� trải qua suốt cuộc đ�i lên đư�ng như thế. Hình ảnh biểu trưng cho những phong trào lên đư�ng như thế của th�i đại chúng ta, xét v� không gian và trên hết xét v� tinh thần, là những Hội nghị đại kết, ở đó những l�i cầu nguyện cho sự hiệp nhất trong Giáo hội đã quy tụ các Kitô hữu lại với nhau trong một hành trình. Thêm vào đó, một đi�u quan tr�ng không kém là các cuộc gặp gỡ liên tôn, quy tụ những ngư�i nam nữ thuộc nhi�u tín ngưỡng khác nhau, nhưng cùng hướng v� một đích chung là ni�m hy v�ng và tình thương, như đã xảy ra trong ngày đại hội các tôn giáo hiệp l�i cầu nguyện cho hoà bình, được tổ chức ở Assisi năm 1986.

30- Vì thế một mạng lưới đúng thực của các cuộc lữ hành đang mở rộng trên toàn hành tinh. Vài cuộc lữ hành mang tính tôn giáo, xét trong ý nghĩa trực tiếp nhất của thuật ngữ “tôn giáo�. �ích đến của các cuộc lữ hành là các thành phố và các khu đ�n thánh, các đan viện và các trung tâm nổi tiếng trong lịch sử. Những trư�ng hợp khác, cuộc tìm kiếm những giá trị thiêng liêng được biểu hiện qua hành trình đi tới các vùng tự nhiên có nhi�u cảnh đẹp quý hiếm, như các hải đảo hay sa mạc, các lối mòn sâu tận đáy đại dương. �ịa lý phức tạp của cuộc lữ hành nhân loại này chứa đựng trong chính nó một căn nguyên sâu xa là nỗi khát khao mãnh liệt hướng v� một chân tr�i siêu việt của chân lý, công lý và hoà bình; cuộc lữ hành ấy không ngừng nghỉ, vì bến b� của nó ở nơi Thiên Chúa vĩnh hằng, nơi mà con ngư�i có thể đổi mới chính mình, ra kh�i nỗi thống khổ trần thế [119].

Do vậy, dẫu có nhi�u căng thẳng và mâu thuẫn, nhưng cuộc lữ hành của nhân loại này vẫn tham dự vào cuộc lữ hành tất yếu hướng v� Vương Quốc Thiên Chúa. Giáo hội đã được trao phó để công bố và hoàn tr�n Vương Quốc ấy với lòng can đảm, trung tín và kiên trì. Chúa Kitô m�i g�i mỗi ngư�i Kitô hữu chúng ta trở nên muối, men cho đ�i, trở nên ánh sáng cho trần gian và trở nên thành phố trên đỉnh núi cao. Chỉ với cách thức đó, nhi�u con đư�ng sẽ mở ra, những con đư�ng của “tín nghĩa, ân tình nay hội ngộ; hoà bình, công lý đã giao duyên� [120].

Trong hành trình này, Giáo hội trở thành một lữ khách cùng với tất cả những ai chân thành tìm kiếm chân lý, công lý và hoà bình; và thậm chí Giáo hội cũng đồng hành cả với những ai lang thang đó đây, bởi vì – như thánh Phaolô, trích dẫn l�i ngôn sứ Isaia, nhắc nhớ chúng ta v� đi�u Thiên Chúa khẳng định: “Những kẻ không h�i Ta, thì Ta đã cho gặp; những kẻ không tìm Ta, Ta đã xuất hiện cho chúng thấy� [121].

31- Vì thế, m�i dân tộc và m�i cá nhân đ�u có thể định hướng đ�i mình v� mục tiêu Vương Quốc này. M�i ngư�i đ�u có thể biểu lộ khát v�ng của bản thân bằng hành động mang tính biểu tượng và sáng t�, là đi hành hương đến nhi�u “thánh đô� khác nhau trên mặt đất, đến những địa điểm mà thông điệp v� cái siêu việt và tình huynh đệ vang lên mạnh mẽ nhất. Trong số những địa điểm ấy, cũng phải kể đến những vùng đất đã bị đổ vỡ bởi tội lỗi, và sau đó đã được thánh hiến bởi những cuộc hành hương của con ngư�i, gần như xuất phát từ một bản năng sửa chữa nào đó. �ơn cử, chúng ta thử suy nghĩ v� Auschwitz, một nơi biểu tượng cho sự diệt chủng (Shoa) dân tộc Do thái ở Châu Âu, hoặc nghĩ v� Hiroshima và Nagasaki, là vùng đất bị phá huỷ tàn bạo bởi chiến tranh nguyên tử.

Nhưng, như đã nói ở trên, có hai thành phố mang giá trị là dấu chỉ cho th�i đại, không chỉ cho những ngư�i Kitô hữu mà còn cho tất cả m�i ngư�i: đó là Rôma, thành phố biểu tượng cho sự hiệp nhất sứ vụ toàn cầu của Giáo hội; và Giêrusalem, là thánh địa và là nơi được tôn kính bởi tất cả những ai đi theo con đư�ng của các tôn giáo bắt nguồn từ tổ phụ Abraham; Giêrusalem là thành phố mà từ đó L� Luật và sấm ngôn của Yahweh lan truy�n cho muôn dân [122]. �i�u này nói lên đích điểm cuối cùng của hành trình nhân loại, là “thành thánh … từ Thiên Chúa, từ tr�i mà đến� [123]. Chúng ta sẽ đi đến nơi đó với ni�m hy v�ng và miệng ca hát rằng: “Chúng ta là đoàn dân đang tiến bước/ và khi nhịp bước cùng nhau, chúng ta ước mong sẽ đi đến/ một thành đô không bao gi� cùng/ một thành đô không có buồn phi�n và đau khổ/ một thành đô vĩnh cửu muôn đ�i� [124].

Chính vì Giáo hội tôn tr�ng đ�i sống khất sĩ của �ức Phật, con đư�ng chiêm niệm của �ạo giáo, con đư�ng thánh v� Hằng Hà của Ấn giáo, “cột trụ� của hành trình đi v� cội nguồn đức tin của Hồi giáo, và những lộ trình khác cũng hướng v� Tuyệt �ối, hoặc hướng v� anh chị em đồng loại, thế nên Giáo hội hiệp lực với tất cả những ai thành tâm thiện chí dâng hiến chính mình để phục vụ những ngư�i đau yếu bệnh tật, những kẻ mồ côi nghèo khổ, những ngư�i lưu đày, những kẻ bất hạnh, và đồng hành với những ngư�i ấy trong “hành trình của tình huynh đệ�. �ây là ý nghĩa của Năm Toàn xá của lòng thương xót, xuất hiện ở chân tr�i của Thiên niên kỷ III, tiêu điểm của cuộc kiến tạo một xã hội loài ngư�i ngày càng công bằng hơn, nơi đó các món nợ công của những quốc gia đang phát triển sẽ được xoá b�, và m�i ngư�i tiến hành việc phân phối các tài sản trái đất cách công bằng hơn, theo tinh thần của Kinh Thánh [125].

*************

Chú thích

[*] Văn kiện này do Hội �ồng Giáo Hoàng v� Mục Vụ Di Dân và Lữ hành soạn thảo nhằm chuẩn bị cho Năm Toàn Xá 2000, với mục tiêu chuẩn bị tinh thần cho các tín hữu tiến v� Rôma. Tuy nhiên, bản văn còn muốn mở rộng nhãn giới, không chỉ đến các địa điểm hành hương khác, nhưng còn đến thân phận “lữ hành� của Hội thánh dương gian. Vì lý do ấy, ở đây từ pilgrimage, pilgrim được dịch là “lữ hành� thay vì “hành hương�. Như chúng ta biết, từ “hành hương� bắt nguồn từ tục lệ dâng hương cúng lễ (tay cầm nén nhang đi nhiễu quanh đối tượng tôn kính 3 vòng theo chi�u kim đồng hồ). Từ “lữ hành� được hiểu theo một nghĩa rộng hơn, xuyên qua không gian và th�i gian. Tuy nhiên, trong đoạn cuối, từ ngữ được sử dụng theo nghĩa “hành hương� cổ truy�n.

[1]1 Sb 29, 15.

[2] X.CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Hiến chế Lumen Gentium, 49.

[3] X. Ủy ban Mục vụ Thư giãn, Du lịch và Thể thao của H�GM Italia, Pastorale del Pellegrinaggio, 1996, tr. 44.

[4] X.St 3, 23-24.

[5] X. St 4, 15.

[6] X. Lc 15, 11-32.

[7] Cn 2, 13; 4, 19.

[8] X.Cn 2, 15; 10, 9; 21, 8.

[9] X.Cn 2, 19; 5, 6; 6, 23; 15, 24.

[10] X. Cn 8, 20; 12, 28; Br 3, 13; Is 59, 8.

[11] X.Tv 119, 30; Tb 1, 3.

[12] X.Tv 101, 2.

[13] X.St 12, 1-4.

[14] Dt 11, 8-10.13.

[15] St 23, 4.

[16] X.St 21, 9-21; 26, 12-18.

[17] X.St 28, 2.

[18] X.St 47 và 50.

[19] X. 1 Cr 10, 1-13.

[20]X. Is 43, 16-21.

[21] X.Kn 11-19.

[22] X.Kn 19.

[23] �nl 2, 7.

[24] Gs 24, 17.

[25] Gr 2, 2.

[26]Xh 22, 20.

[27] �nl 10, 19; x. 24, 17.

[28] Tv 39, 12; x. 119, 19.

[29] X. Lv 25, 23.

[30] X.Xh 34, 24.

[31] X.Tv 120-134.

[32] X.Tv 128, 1.

[33] X.�nl 32, 18: Tv 18, 2; 46, 2-8.

[34] X.Tv 122, 4.

[35] X.Tv 15, 1.5.

[36] X.Tv 43, 3-4.

[37] Tv 84, 4-5.

[38] Gr 31, 6; x. Is 2, 5.

[39] X. Is 2, 2-4; 56, 6-8; 66, 18-23; Mk 4, 1-4; Dcr 8, 20-23.

[40] X. Ed 36, 26-27

[41] X. Is 1, 17.

[42] X. Hs 2, 16-18.

[43] X. Is 60, 3-6.

[44] X. Is 25, 6.

[45] X. Is 55, 1-2.

[46] X. Ed 34, 11-16.

[47] Ga 14, 6.

[48] X. �GH GIOAN PHAOLÔ II, Thông điệp Redemptor Hominis, 18.

[49] Ga 1, 2.14.

[50]�GH GIOAN PHAOLÔ II, Tông thư Tertio Millennio Adveniente,  6.

[51] X. Lc 2, 22-24.

[52] X. Lc 2, 49.

[53] X. Lc 9, 51; 24, 51.

[54] Lc 9, 31.

[55] Mt 16, 24; cfr. Mt 10, 38 và Lc 9, 23.

[56] X. Mc 8, 27.34; 9, 33-34; 10, 17.21.28.32-33.46.52.

[57] X.Cv 1, 11.

[58] X.Ga 14, 2-3.

[59] Ga 16, 28; 17, 24.

[60] Cv 2, 9-11.

[61] X. Lc 24, 13-35.

[62] X. Mt 2, 1-12.

[63] Mt 8, 11.

[64]X.Cv 2, 28; 9, 2; 16, 17; 18, 25-26; 19, 9.23; 22, 4; 24, 14.32.

[65] X. Mt 28, 19-20.

[66] Gl 5, 16.

[67] X.Kh 22, 17.20.

[68] X. Ep 2, 19; 1 Pr 2, 11

[69]Ep 2, 19

[70] Dt 13, 13-14.

[71] Kh 21, 4.

[72] X. CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Hiến chế Lumen Gentium, 9.

[73] X.Cv 8, 4.

[74] X.Cv 2, 7-11.

[75] �GH GIOAN PHAOLÔ II, Tông thư Tertio Millennio Adveniente, 25.

[76] X. T. AUGUSTINÔ, De vera religione 39, 72: CCL 32, 234; PL 34, 154.

[77] T. AUGUSTINÔ, De Trinitate 15, 2, 2: CCL 50, 461; PL 42, 1058.

[78]ORIGENE, In Leviticum XIII,5: SCh 287, 220; PG 12, 551.

[79] X. T. GREGORIÔ NYSSA, Thư 2, 18: SCh 363, 122; PG 46, 1013.

[80] X. T. HIERONIMO, Thư 58, 2-3: CSEL 54, 529-532; PL 22, 580-581 .

[81] X.Tv 36, 9.

[82] Mt 5, 48.

[83]Gl 2, 20.

[84]Pl 1, 21.

[85] �GH GIOAN PHAOLO II, Diễn từ đ�c trong cuộc viếng thăm Vienna (10/9/1983): AAS 76 (1984), tr. 140.

[86] T. BÊNA�Ô, Thư gửi Giám mục Lincoln, Thư 64, 2: PL 182, 169ff.

[87]“Urbs Ierusalem beata,/ dicta pacis vision,/ quae construitur in coelis,/ vivis ex lapidibus�. Phụng vụ Gi� Kinh, Phần chung Cung hiến thánh đư�ng, Thánh thi kinh Chi�u.

[88] M. LUTHER, Gửi hàng Quý tộc Nước �ức (1520): WA 6, 437.

Chú thích

[90] CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Sứ điệp gửi nhân loại (20/10/1962).

[91] X. �GH GIOAN XXIII, Diễn văn khai mạc Công đồng Vaticanô II (11/10/1962); �GH PHAOLÔ VI, Diễn văn khai mạc khóa II của Công đồng Vaticanô II (29/9/1963): AAS 55 (1963) tr. 842.

[92] �GH PHAOLÔ VI, Diễn văn kết thúc khóa III của Công đồng Vaticanô II (21/11/1964):  AAS 56 (1964) tr. 1013.

[93] �GH PHAOLÔ VI, Diễn văn tại �ại Hội �ồng LHQ (4/10/1965): AAS 57 (1965) tr. 878.

[94] CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Các sứ điệp ngày bế mạc (8/12/1965).

[95] X. �GH PHAOLÔ VI, Diễn văn bế mạc khóa II của Công đồng Vaticanô II (4/12/1963): AAS 56 (1964) tr. 39.

[96]CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Hiến chế Sacrosanctum Concilium, 2.

[97] X. CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Hiến chế Lumen Gentium, 7-9.

[98] X. ibid.,3; 13.

[99] X. ibid., 3.

[100] X. CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Sắc lệnh Ad Gentes, 5.

[101] X. CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Hiến chế Sacrosanctum Concilium, 7; 10.

[102] X.Xh 12, 1-14.

[103] X.Gs 5, 10-12.

[104] X. CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Sắc lệnh Ad Gentes, 2; Hiến chế Lumen Gentium, 17.

[105]Mt 28, 19.

[106] X. CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Hiến chế Dei Verbum, 7.

[107] X. CÔNG �ỒNG VATICANÔ II, Hiến chế Gaudium et Spes, 38.

[108] X. ibid., 1-7.

[109] X. ibid., 3; 11.

[110] X. ibid., 43.

[111] X. ibid., 44.

[112] X. Tông huấn Nobis in animum của �GH Phaolô VI, 25/3/1974, v� sự tăng gia các nhu cầu của Giáo Hội ở �ất Thánh; Tông thư Apostolorum limina của �GH Phaolô VI, 25/5/1974, công bố Năm Toàn xá 1975; Tông huấn Gaudete in Domino của �GH Phaolô VI, 9/5/1975, v� ni�m vui Kitô giáo trong Năm Toàn xá; Tông thư Aperite portas Redemptori của �GH Gioan Phaolô II, 6/1/1983, công bố năm Toàn Xá 1983; Tông thư Redemptionis anno của �GH Gioan Phaolô II, 20/4/1984, v� Gierusalem, gia sản của m�i tín hữu, nhân dịp bế mặc năm Toàn Xá 1983; Tông thư Tertio Millennio Adveniente của �GH Gioan Phaolô II, 10/11/1994.

[113] �GH GIOAN PHAOLÔ II, Tiếp kiến chung, 9/4/1997, kể lại chuyến viếng thăm mục vụ tại Sarajevo.

[114] X. Lv 25.

[115]Tv 104, 13.

[116]Cv 2, 44-45.

[117] �nl 15, 4.7.

[118]Lc 1, 68.

[119] X. T. AUGUSTINÔ, Confessions I, 1: CCL 27, 1; PL 32, 661; XIII, 38, 53: CCL 27, 272ff.; PL 32, 868.

[120] Tv 85, 11.

[121]Rm 10, 20; x. Is 65, 1.

[122] X. Is 2, 3.

[123] Kh 21, 2.

[124]“Somos un pueblo que camina / y juntos caminando queremos alcanzar / una ciudad que no se acaba / sin pena ni tristeza / ciudad de eternidad� (Dân ca Mỹ châu Latinh)

[125] X. Lv 25.

Chuyển ngữ: Tu sĩ Giuse Nguyễn Trị An, OP.

catechesis