Cha �ắc Lộ là ngư�i Pháp, từ Avignon, là thần dân của �ức Giáo Hoàng, nhưng cha cố ý nhập Dòng Tên tại tỉnh dòng Roma vì muốn đi truy�n giáo. Hứng thú truy�n giáo cho các dân tộc ngoài Kitô giáo là rất phổ biến nơi các tu sĩ trẻ Dòng Tên. �i�u ấy được nhận thấy nơi muôn vàn thỉnh nguyện truy�n giáo cho thấy. Nhưng xác suất thật sự đạt được thì mỗi nước mỗi tỉnh dòng rất khác nhau. Tất cả các thỉnh nguyện truy�n giáo phải được gửi đến cha Tổng quy�n. Vị này xem xét tình hình từng nước, và tất nhiên phải xem cả những đi�u kiện chấp nhận của các thế lực bảo trợ. Chính vì thế, những quốc gia có cơ hội lớn nhất là Tây Ban Nha, Bồ �ào Nha và �. Còn những ngư�i thuộc các nước mà Giáo hội đang phải chiến đấu sống còn với Giáo hội Tin Lành, như �ức, Pháp thì hiếm có dịp. Ngay cả các thế lực bảo trợ cũng không thích nhận ngư�i thuộc những nước đang chống nhau, ngư�i Pháp càng không được nhận.

Vì vậy, như ta sẽ thấy, cha �ắc Lộ trên đư�ng đi Lisbon (Bồ �ào Nha) phải đi vòng tránh xa Madrid (Tây Ban Nha). Cha phải làm thế, vì những ngư�i cầm quy�n ở Lisbon quả rộng rãi hơn, nhưng tri�u đình ở Madrid trong th�i gian liên minh lại có quy�n phủ quyết. Hầu như tất cả các nhà truy�n giáo Dòng Tên trong khu vực bảo trợ của Tây Ban Nha th�i đó là ngư�i Tây Ban Nha. Mãi v� sau, ngư�i � và ngư�i �ức mới được phép có số lượng lớn hơn. Trong khu vực bảo trợ của Bồ �ào Nha, thì con số các thừa sai ngư�i Bồ là chiếm đông nhất, sau đó đến ngư�i �, các quốc gia khác có rất ít đại diện.

…

Các tu sĩ Dòng Tên kể cả các tu sĩ không phải là linh mục, những ngư�i hoạt động truy�n giáo tại hai mi�n của Việt Nam từ năm 1615 đến 1680, thì 50% là ngư�i Bồ �ào Nha, 30% là ngư�i �, và số còn lại thuộc v� các quốc gia khác. Lúc này, nước Pháp có riêng vùng thuộc địa ở Bắc Mỹ và từ năm 1611 h� có riêng một chương trình truy�n giáo cho thổ dân Huron tức là tại Canada hiện nay. Ở mi�n Viễn �ông, trong đó có Việt Nam, các tu sĩ Dòng Tên ngư�i Pháp chỉ xuất hiện với số lượng lớn từ cuối thế kỷ XVII. Lòng nhiệt thành truy�n giáo của các tu sĩ Dòng Tên trẻ ngư�i �ức cũng rất cao, nhưng h� bị từ chối, vì h� được m�i g�i hoạt động tại chính quê hương nước �ức của mình. Như vậy để trở thành nhà truy�n giáo Dòng Tên, ngoài một loạt phẩm chất cá nhân, còn phụ thuộc vào quốc gia xuất thân và tùy tình trạng khẩn cấp của Giáo hội trong nước.

Chúng ta không biết nhi�u v� nguồn gốc và tuổi niên thiếu của cha �ắc Lộ. Cha �ắc Lộ là công dân của Tòa Thánh, nhưng luôn tự xưng mình là ngư�i Pháp. Cha là con thứ hai trong gia đình tám anh chị em (3 trai 5 gái). Trong số đó, có một ngư�i em trai cũng vào Dòng Tên sau anh mình 3 năm. Dòng tộc bên nội của cha là gốc Do Thái và sống tại Tây Ban Nha. Ngư�i bố là ông Bernadin được nâng lên hàng quý tộc. Ngư�i Mẹ là bà Francoise de Raffaelis có gốc là ngư�i �.

Cha �ắc Lộ th�i nh� h�c ở trư�ng Dòng Tên tại thành phố Avignon. �ây là một trong những trư�ng đầu tiên và cũng là trư�ng lớn nhất trong các tỉnh của Pháp. �ể hiểu một trư�ng Dòng Tên th�i đó, ta đừng nghĩ ngay tới các ý niệm trư�ng hay đại h�c hay phân khoa thần h�c như ngày nay. Trư�ng Dòng Tên có chương trình được thiết kế tựa kim tự tháp, có thể bắt đầu với các môn nhân văn, sau đó đến các môn nghệ thuật, rồi tới các môn thần h�c. Các cấp thấp của những môn đó được dạy trong m�i trư�ng. Còn các cấp cao hơn thì được dạy hay không là tùy vào đích nhắm của từng trư�ng, hoặc tùy thuộc vào khả năng quyên góp tài chính và tùy nhân sự của Nhà Dòng. Trư�ng của cha �ắc Lộ có 1600 h�c sinh sinh viên, như thế trư�ng thuộc vào loại rất lớn.

…

Khi �ắc Lộ bắt đầu vào trư�ng khoảng năm 1603 thì Dòng Tên trên khắp thế giới vừa có một chương trình h�c chung. H�c trình Ratio Studiorum được Cha Tổng Quy�n Acquaviva ký lệnh thi hành năm 1599, sau hàng chục năm thử nghiệm, khảo sát và dự thảo nhi�u lần. H�c trình dự trù 9 năm. Trong đó, cấp trung h�c kéo dài khoảng 6 năm. Cấp này có ba lớp văn phạm, trong đó 2 năm h�c nhân văn và 1 năm hùng biện. Nhiệm vụ chính của các lớp này là chuẩn bị cho h�c sinh nắm vững tiếng Latinh. Những năm đầu dành cho việc nắm vững văn phạm, nắm vững những quy tắc cơ bản của ngôn ngữ. Lớp nhân văn và hùng biện là dành cho việc trau chuốt văn phong và dành cho việc h�c h�i các tác giả kinh điển. Ngoài ra, các lớp này còn nhằm mở mang các kiến thức tổng quát ví dụ v� lịch sử hoặc địa lý. Ngư�i ta muốn đào tạo h�c sinh trở thành những bậc thầy v� chữ nghĩa, trong đó gồm cả những kiến thức tổng quát v� sử địa và văn chương, đặc biệt các kiến thức cổ điển và kinh điển của Roma và Hy Lạp. Các kiến thức này cách nào đó sẽ giúp h�c viên có được cuộc sống tốt đẹp hơn, và nâng lòng trí h� lên để ngợi khen Thiên Chúa.

Tiếp sau đó là ba năm nghệ thuật, độ tuổi h�c sinh tương ứng với h�c sinh cấp II hiện nay. Sau này, ba năm nghệ thuật được phát triển thành cấp triết h�c trong hệ thống giáo dục Dòng Tên. Cấp h�c này không chỉ dạy nghệ thuật mà thôi, còn dạy v� nhân sinh quan, vũ trụ quan, dạy các môn của triết h�c như luận lý, siêu hình và đạo đức, dạy toán h�c, vật lý, thiên văn. Và n�n tảng cả v� triết h�c và khoa h�c tự nhiên được xây dựng trên căn bản của Aristote. Các tu sĩ Dòng Tên th�i đó coi toán h�c có vai trò đặc biệt quan tr�ng. �ó là do ảnh hưởng của Christoph Clavius, giáo sĩ Dòng Tên ngư�i �ức làm việc tại H�c viện Roma và là cha đẻ của lịch Gregorio. �ối với các thừa sai được sai đi Viễn �ông, tức là vùng trong đó có Việt Nam theo cách g�i của ngư�i Tây phương, thì các thừa sai ấy phải nắm vững các môn toán h�c và thiên văn. Tuy nhiên, n�n khoa h�c tự nhiên th�i đó vừa mới bám rễ vào th�i Cận đại.

Phần tiếp theo: Cha �ắc Lộ vào Dòng, được đào tạo tại Roma, lên đư�ng đi Ấn �ộ (4)

Lược trích: Tứ Quyết SJ
Hoa Trái ở Phương �ông, Tác giả: Klaus Schatz, S.J.,
Ngư�i dịch: Phạm Hồng Lam, NXB Phương �ông, 2017.

dongten

Cha �ắc Lộ và chữ quốc ngữ (1)

Nhi�u năm qua, đã có nhi�u tác phẩm viết v� cha Alexandre de Rhodes (quen g�i là cha �ắc Lộ) bằng tiếng Việt, Pháp, Anh từ nhi�u bối cảnh khác nhau. Năm nay có thêm một công trình rất quý báu bằng tiếng �ức. Tác giả là linh mục Klaus Schatz SJ. Cha nguyên là giáo sư sử h�c v� Giáo Hội tại phân khoa thần h�c Sankt Georgen của Dòng Tên tại Frankfurt. Tác phẩm đã được dịch giả Phạm Hồng Lam dịch sang tiếng Việt tại Nhà xuất bản Phương �ông.

Mới đây, trong dịp Giáng Sinh, cha Klaus Schatz có ghé thăm cộng đoàn Dòng Tên tại Roma, nơi chúng tôi đang ở. �ược biết tôi là ngư�i Việt, cha rất vui mừng nói v� cuốn sách cha mới hoàn thành. Cha còn tặng cho tôi cuốn sách ấy đã xuất bản bằng tiếng Việt. Ni�m vui không chỉ là nhận được món quà rất ý nghĩa, không chỉ là được chính tác giả ấy trao tặng, mà ni�m vui còn được nhân lên sau khi tôi dành gi� đ�c tác phẩm này. Cảm nhận đầu tiên là v� đặc tính Công Giáo, đặc tính phổ quát của đức tin, của Tin Mừng Chúa Giêsu. Giữa những thăng trầm của th�i cuộc v� chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, đức tin ấy, những con ngư�i mang đức tin ấy vẫn tiếp tục t�a sáng, cho dù h� thuộc ngôn ngữ, văn hóa, quốc tịch nào.

Chúng ta dành chút th�i gian tìm cách trở v� cội nguồn của ngôn ngữ mẹ đẻ, của tiếng Việt, của chữ quốc ngữ, loại chữ dùng để ký âm tiếng Việt, trở v� văn hóa Việt và đức tin cha ông th�i kỳ đầu. Cuộc trở v� cội nguồn có nhi�u cách tiếp cận. Cách trở v� lần này, chúng ta thực hiện qua lăng kính của những nhà truy�n giáo châu Âu, và qua cách tiếp cận của một tu sỹ Dòng Tên đồng th�i là giáo sư sử h�c ngư�i �ức th�i hiện tại. Từng câu chuyện, từng diễn tiến đ�u xoay quanh một nhân vật rất nổi tiếng là Cha �ắc Lộ.

Chúng tôi sẽ tạm lược b� những ngày tháng, tên tuổi và những giải thích quá chi tiết mang tính chuyên môn của sử h�c, để tập trung nhi�u hơn vào diễn tiến câu chuyện. Còn ai muốn thực sự đ�c đầy đủ cuốn sách, thì có thể tìm mua cuốn sách có tựa đ�: Hoa Trái ở Phương �ông. Cầu nguyện với lịch sử đ�i mình, với lịch sử dân tộc, với lịch sử chữ quốc ngữ, đó cùng là một lối cầu nguyện quan tr�ng để có thể thấy Chúa luôn đồng hành với ta trên từng bước đư�ng đ�i giữa những vui buồn sóng gió phong ba.

…

Năm 1615 là mốc quan tr�ng cho đ� tài này. Vì đó là năm Dòng Tên bắt đầu truy�n giáo trên đất Việt, th�i đó g�i tên là Cochinchina hay còn g�i là Vương quốc phía Nam. Năm trước đó, việc truy�n giáo ở Nhật Bản vốn được coi là có triển v�ng nhất, lại kết thúc phũ phàng do các nhà truy�n giáo bị trục xuất và bị theo dõi gắt gao. Suốt một phần tư thế kỷ sau đó, có những lúc lóe sáng mầm hy v�ng, nhưng rồi lại nhanh chóng tiêu tan. Sự đổ vỡ của công cuộc truy�n giáo ở Nhật Bản tạo đi�u kiện cho khởi đầu mới ở Việt Nam. Chính cha �ắc Lộ vào cuối năm 1614 đã gửi thư cho cha Tổng Quy�n Acquaviva thỉnh nguyện được đi truy�n giáo sau th�i gian hoàn tất nhà tập.

Cho tới lúc này, Dòng Tên đã vượt qua giai đoạn dò dẫm v� chủ trương thích ứng trong truy�n giáo và h� đã có được khuôn khổ vững chắc đầu tiên. Khuôn khổ này được áp dụng tại Paraguay trong những khu định cư của ngư�i thổ dân, được áp dụng tại Trung Hoa qua cha Matteo Ricci, và được áp dụng ở Mandurai Ấn �ộ qua cha Roberto de Nobili. Lịch sử 75 năm truy�n giáo cho dân ngoại từ ngày lập Dòng cho tới lúc ấy của Dòng Tên có thể được tóm tắt như sau:

�ối với Dòng Tên, là một Dòng hoàn toàn vâng l�i �ức Giáo Hoàng, để Ngài có thể sai các thành viên của Dòng đi tới các ngư�i Thổ Nhĩ Kỳ, tới các ngư�i ngoại giáo hoặc với bất kỳ ngư�i lạc giáo nào. Nhắc tới Thổ Nhĩ Kỳ có nghĩa là nhắc tới ngư�i Hồi giáo. Gi� đây, việc truy�n giáo cho các dân tộc ngoài Kitô giáo, không phải chỉ là một trong các công tác có thể làm, nhưng đó là mục tiêu trung tâm của Dòng. Vậy mà, sáng kiến để Dòng Tên đi truy�n giáo bên kia đại dương lại không xuất phát từ vị sáng lập Dòng là Thánh Inhaxio Loyola, cũng không xuất phát từ �ức Giáo Hoàng, mà lại xuất phát từ l�i thỉnh cầu của vua Bồ �ào Nha là Gioan III. Năm 1540 ông vua này đã thỉnh cầu các tu sĩ Dòng Tên đi truy�n giáo.

�ó là vì phạm vi và khuôn khổ định chế của việc truy�n giáo hải ngoại thuộc quy�n bảo trợ truy�n giáo của Tây Ban Nha và Bồ �ào Nha. Hai nước này phân chia thế giới và chịu trách nhiệm việc truy�n giáo, dựa theo sắc chỉ Inter Cetera năm 1493 của �ức Giáo Hoàng Alexandro VI. Nhi�u sắc chỉ khác nhau của Giáo Hoàng đã trao cho các hoàng đế Bồ �ào Nha và Tây Ban Nha không những trách nhiệm truy�n giáo mà cả những quy�n hạn rộng rãi.

Trước hết v� tài chính, h� phải trả chi phí cho việc truy�n giáo và cho toàn bộ tổ chức Giáo hội. Ngoài ra, h� còn phải lo việc phái đi và chuyên chở các nhà truy�n giáo trên tàu thuy�n của mình. Bù lại, h� có những quy�n hạn còn vượt trên cả Giáo hội, đi�u này thư�ng thấy nơi các đế chế tập quy�n ở châu Âu th�i đó thư�ng có. H� không chỉ có quy�n cho phép nhà truy�n giáo nào được nhập cảnh, mà còn có quy�n chỉ định Giám mục, quy�n thành lập giáo phận và xác định ranh giới của giáo phận. �ương nhiên những đi�u này phải được Roma chấp thuận.

Nhìn theo quan điểm của Giáo hội v� sau này, ta dễ dàng đánh giá tiêu cực chế độ bảo trợ, vì coi đó là một hình thức lẫn lộn thần quy�n và thế quy�n. Nhưng nhìn như vậy là chưa thích hợp và chưa hợp th�i. Vì công bằng mà nói, vào thế kỷ XVI không có hình thức nào khác thay thế. Một tình trạng đặc biệt khác nữa, là liên minh nhân sự giữa Tây Ban Nha và Bồ �ào Nha không h� làm suy giảm sự cạnh tranh thù nghịch giữa hai quốc gia này, mà còn tạo cho Giáo hội nhi�u sự chồng chéo hơn. Thêm vào đó là những cạnh tranh mâu thuẫn v� phương pháp truy�n giáo giữa các tu sĩ Dòng Tên với các tu sĩ dòng khất thực, những tranh chấp quốc gia giữa Bồ �ào Nha và Tây Ban Nha, sự cạnh tranh giữa chế độ Bảo Hộ và Thánh Bộ Truy�n Giáo. Những rắc rối ấy đã biến cuộc tranh cãi v� lễ nghi, thành một cuộn chỉ rối không gỡ nổi.

Lược trích: Tứ Quyết SJ

Hoa Trái ở Phương �ông, Tác giả: Klaus Schatz, S.J.,
Ngư�i dịch: Phạm Hồng Lam, NXB Phương �ông, 2017.

Truy�n giáo trên đất Nhật (2)

Vào cuối thế kỷ XVI, khu vực truy�n giáo nhi�u hứa hẹn nhất đối với Dòng Tên, chính là Nhật Bản. Thánh Phanxicô Xaviê đã bắt đầu truy�n giáo tại Nhật năm 1549 tại Kagoshima thuộc đảo Kyushu. Thánh Phanxicô nhận ra rằng, phải thích nghi cao độ với các tập quán và thể chế của đất nước này. Thế nhưng những liên hệ đầu tiên quá vụng v�, vì ngôn ngữ thì bất đồng và có quá nhi�u hiểu lầm.

Các nhà truy�n giáo Dòng Tên đầu tiên nói với ngư�i Nhật rằng, h� đến từ “Tenjiku� nghĩa là đến từ Ấn �ộ. �i�u này có lợi cho h�, vì Ấn �ộ là nơi xuất phát Phật giáo. Vì thế ngư�i Nhật cũng coi các nhà truy�n giáo như những ngư�i đi loan truy�n con đư�ng cứu độ thật của �ức Phật, cho dù giáo huấn các vị ấy giảng là một giáo huấn cứu độ mới. Ngoài ra, kiến thức thiên văn và toán h�c của các nhà truy�n giáo cũng gây được sự tò mò hứng thú, và tạo được uy tín cho thông điệp tôn giáo của h�. Do h� hiểu được phần nào v� chuyển động của vũ trụ, thì l�i giảng v� Thiên Chúa của h� cũng tạo được tiếng vang. Một khi h� biết rõ v� những chuyện trong bầu tr�i nhìn thấy được, thì thông điệp v� Tr�i Cao vốn không nhìn thấy được, có lẽ cũng có lý. Câu chuyện ấy cũng diễn ra tương tự như các nhà thiên văn Dòng Tên tại Trung Hoa, và như ta sẽ thấy, những câu chuyện ấy cũng sẽ lặp lại trong các phủ chúa ở Việt Nam.

Năm 1563 bắt đầu một th�i kỳ mới. Nhi�u Daimyo tức là các lãnh chúa độc lập có thực quy�n, h� theo đạo. �i�u này kéo theo dân chúng theo đạo hàng loạt, nhất là trên đảo Kyushu với trung tâm là Nagasaki. Vào đầu thế kỷ XVII, số ngư�i theo Kitô giáo ph�ng đoán khoảng chừng 250 đến 300 ngàn ngư�i, trên tổng số 20 triệu dân. Biến chuyển này đã dấy lên những mong đợi quá đáng. Có nhà truy�n giáo nghĩ rằng, với sự trợ giúp của các lãnh chúa Nhật, có thể trong vòng 10 năm, cả nước Nhật sẽ theo đạo. Rồi sau đó, các vị truy�n giáo ấy sẽ hướng đến Trung Hoa.

Bối cảnh tạo đi�u kiện thuận lợi cho công cuộc truy�n giáo tại Nhật Bản lúc đó là: Nhật đang trải qua th�i kỳ nội chính bất ổn và h� đang muốn mở cửa cho phương Tây. Dòng Tên tạo được uy tín nơi các lãnh chúa, và rồi tạo được uy tín nơi chính quy�n trung ương mới ra đ�i, chủ yếu là vì ngư�i Nhật coi các tu sĩ Dòng Tên là những đại diện quốc tế và là chiếc cầu nối cho khoa h�c kỹ thuật và n�n tri thức phương Tây.

…

Năm 1580 mở ra khúc quanh có tính quyết định. Vì vị kinh lược không những công nhận phải thích nghi với những tập quán Nhật Bản, ít là trong các nghi thức ứng xử, ví như trà đạo; mà vị kinh lược ấy còn cho phép đào tạo hàng giáo sĩ bản xứ. Nh� đó Dòng Tên đã đi bước đầu tại Nhật trong công tác đào tạo giáo sĩ bản xứ và chuẩn bị các tu sinh trẻ tại chỗ cho Dòng. Nhưng mãi đến năm 1601 mới có linh mục ngư�i Nhật đầu tiên, và không lâu sau đó, cuộc bách hại Kitô giáo nổ ra.

Trong giai đoạn đầu truy�n giáo tại Nhật, có sự hiện diện của rất ít các nhà thừa sai. Năm 1579 chỉ có 23 linh mục Dòng Tên trên tổng số 100 ngàn Kitô hữu. Năm 1600 khi số giáo dân đã tăng gấp ba, thì số linh mục cũng chỉ có 100. Thật ra, các giáo lý viên bản xứ là những ngư�i có công nhi�u nhất trong công tác loan báo Tin Mừng và hướng dẫn cộng đoàn. Các giáo lý viên ấy là ngư�i cử hành bí tích rửa tội, cảm hóa lương dân, giảng dạy giáo lý. H� cũng thư�ng nâng đỡ những ngư�i hấp hối. H� cũng là ngư�i gắn bó cộng đoàn. �a số các cuộc tranh luận văn chương với Thần �ạo (Shinto) và Phật giáo hầu hết cũng do giáo dân Nhật tiến hành. �a số các tín hữu ít có dịp tham dự thánh lễ. Các hình thức nguyện ngắm khác rất phổ biến, ví dụ việc lần chuỗi mân côi.

Công cuộc truy�n giáo tiếp tục lớn mạnh, nhưng đã bị đám mây mù che phủ. Trước hết, có cuộc chuyển biến chính trị vô cùng quan tr�ng. Từ tình trạng phong kiến vô chính phủ, một nhà nước đã được thành lập. Trong giai đoạn đầu, cuộc thống nhất đất nước Nhật có lợi cho việc truy�n giáo, vì cuộc thống nhất ấy đem lại hòa bình cho toàn đất nước. Và nh� đó, tạo đi�u kiện truy�n giáo trên toàn nước Nhật. Trước kia, các nhà truy�n giáo phải phụ thuộc vào từng vị lãnh chúa đơn lẻ. Tương quan giữa các tu sĩ Dòng Tên và nhà cầm quy�n vẫn thuận lợi. Thêm nữa, các nhà cầm quy�n chủ trương không bế quan t�a cảng, mà muốn mở rộng và bành trướng chính trị ra bên ngoài, đặc biệt là sang Hàn Quốc. Các nhà cầm quy�n cũng đồng th�i muốn tạo quan hệ với quốc tế. Trong bối cảnh đó, các tu sĩ Dòng Tên trở nên rất hữu dụng cho các nhà cầm quy�n, vì các nhà thừa sai ấy vừa đến từ Bồ �ào Nha vừa thông thạo tiếng Nhật vừa có quan hệ quốc tế rộng rãi.

…

Thế nhưng, từ những năm 1600, các nhà truy�n giáo Dòng Tên trải qua giai đoạn khủng hoảng. Truyện tranh chấp giữa ngư�i Hà Lan với ngư�i Bồ �ào Nha, ảnh hưởng quan tr�ng lớn đến chính sách của ngư�i Nhật. Bởi lẽ mối quan tâm của ngư�i Hà Lan chỉ là thương mại chứ không phải là truy�n giáo. Thêm nữa, ngư�i ta lo sợ Kitô giáo mang vào đất nước làm mất đi căn tính Thần đạo của dân tộc. Và từ nhi�u nguyên nhân phức tạp, cuộc bách hại các tín hữu Kitô trở nên gắt gao. Năm 1614 tướng quân Tokugawa Ieyasu ra lệnh cấm đạo và trục xuất tất cả các nhà truy�n giáo.

Cuộc bắt đạo ở Nhật được chứng thực bởi khoảng 4000 vị tử đạo, với những lối tra tấn và tử hình lạ lùng và vô cùng dã man. Ví dụ, nạn nhân bị trói rất chặt, bị treo ngược và đầu giộng xuống một cái hố hôi thối. Tư thế này làm cho máu dồn xuống đầu, tới khoảng một tuần thì dẫn đến cái chết dần dần đầy đau đớn. Ngay vừa tầm tay có một cái chuông rất thuận tiện. Nếu kéo chuông, thì có nghĩa là chối b� đức tin, và sẽ được giải thoát kh�i tra tấn. Những cuộc tra tấn ở Nhật rất dã man và lạnh lùng, chứ không như ở các nước khác. Ví dụ ở Trung Hoa và Việt Nam, cấp dưới thư�ng làm dịu nhẹ bản án của cấp trên do sự tham nhũng của các quan lại.

Lược trích: Tứ Quyết SJ

Hoa Trái ở Phương �ông, Tác giả: Klaus Schatz, S.J.,
Ngư�i dịch: Phạm Hồng Lam, NXB Phương �ông, 2017.

dongten