K� ỨC VÀ LỊCH SỬ CUỘC �ỜI

34551

Có thể nói, hai tác phẩm vượt th�i gian được các Kitô hữu tiếp cận nhi�u hơn cả là: Tự thú của thánh Augustinô và Một tâm hồn của thánh Têrêsa H�GS. Cả hai trước tác này đ�u là thành tựu của ký ức; nó đã được các ngài tận dụng tối đa, nghĩa là nó giúp các ngài sống hoài niệm một cách sâu xa và thân tình trong m�i mối tương quan. Hy v�ng qua bài viết này, chúng ta xác tín hơn vai trò và tầm quan tr�ng của ký ức trong đ�i sống tâm linh nh� tiếp xúc với phần ký ức cảm xúc và ký ức tôn giáo.

VAI TRÒ CỦA K� ỨC

Trước tiên, chúng ta cần nhắc đến vai trò trung gian của ký ức khi kết nối quá khứ với hiện tại. Chúng ta vừa khẳng định: đây là phút sống hiện tại thì li�n sau đó, nó trở thành quá khứ. Sự chớp nhoáng ấy đã được ký ức ghi nhận bằng vô số thông tin, sự kiện nh� mắt thấy tai nghe…Nhưng một khi chúng ta khước từ một phần nào đó của quá khứ, đồng nghĩa với việc cắt đứt tính liên tục từ quá khứ đến hiện tại thì sẽ tạo nên nơi ký ức một vết thương, và hậu quả là sẽ tạo nên thế giằng co trong nội tâm. Tệ hại hơn là nó tạo nơi chúng ta cách sống hai mặt. Nói cách khác, đ�i sống chúng ta sẽ thiếu nhất quán trong l�i nói cũng như hành động.

Cũng trong chi�u hướng này, một khi làm mất đi hay gián đoạn tính liên tục từ quá khứ đến hiện tại, chúng ta dễ có khuynh hướng xa r�i thực tế, sống ảo tưởng. Ký ức được ví như dòng nước chảy xuôi và liên tục, nếu chẳng may có một vật cản hay ngư�i ta đắp đập, xây b�…thì sẽ tạo một lực mạnh như thác lũ phía dưới khiến đ�i sống tinh thần mất đi sự cân bằng vốn êm ả của dòng nước êm trôi. Từ đó, dễ sinh ra những căn bệnh tâm thần do ký ức mất đi sự lành mạnh vốn có của nó.

Một vai trò khác của ký ức cần được bàn đến đó là: hướng dẫn. Ký ức như ngư�i anh hướng dẫn ngư�i em trong đ�i sống tinh thần, cũng như quá khứ soi sáng cho hiện tại nhận ra những điểm đồng qui trong cuộc sống. Những gì ngư�i anh trải nghiệm thì ngư�i em cũng sẽ kinh nghiệm, vì thế, ký ức sẽ giúp chúng ta sống tốt hơn trong hiện tại nh� những kinh nghiệm đã trải qua trong quá khứ. Chẳng hạn, khi xét đến tương quan giữa chúng ta với một ai đó trong hai lần gặp gỡ, nếu ký ức không hoạt động tốt, chúng ta lại nói những chuyện mà vừa hôm qua chúng ta đã chia sẻ. Từ đó, dễ sinh ra nhàm chán trong tương quan vì mất đi sự tươi mới của từng lần gặp gỡ. Có thể nói, ký ức giúp chúng ta ghi nhận m�i kinh nghiệm vốn mang lại ni�m vui và sự thăng tiến trong cuộc đ�i.

TẦM QUAN TRỌNG CỦA K� ỨC

Khi bàn đến vai trò của ký ức, chúng ta đã nhận ra phần nào sự quan tr�ng và tính toàn diện của ký ức trong đ�i sống tinh thần của con ngư�i. Cụ thể hơn, chúng ta sẽ đi sâu vào tầm ảnh hưởng tiêu cực và tích cực của ký ức.

Tiêu cực

Nếu hiểu ký ức như việc con ngư�i hoài niệm v� quá khứ, thì những quá khứ đen tối của một th�i đã qua có thể làm chúng ta sợ hãi khi đối diện với đ�i sống hiện tại. Thật vậy, một ngư�i đã từng bị rắn cắn sẽ sợ và tránh khi tiếp cận với những bụi rậm. Hay một ngư�i phụ nữ đã từng bị hãm hiếp sẽ dễ dàng “dị ứng� với những ngư�i đàn ông sỗ sàng, đáng hồ nghi. �ó là xét trên bình diện cá nhân, còn trong tương quan thì sao ?

Những kinh nghiệm chẳng mấy tốt đẹp trong quá khứ có thể tạo thêm những “nếp nhăn� trong ký ức, khiến chúng ta dễ thành kiến và định kiến với một đối tượng nào đó. Quả thật, khi đã từng bị ai lợi dụng hoặc chơi xấu, cho dù chúng ta đã b� qua, nhưng hành vi của h� vẫn bị tố cáo trong ký ức của chúng ta. Nếu không kiểm soát được tình trạng này, chúng ta luôn sống trong ng� vực và lo âu. Chưa xét đến mối tương quan giữa ta với h� bị rạn nứt mà ngay bản thân ta không thể sống thanh thản và bình an.

Tích cực

Nếu như những kinh nghiệm tiêu cực có thể làm vương hại đến lối ứng xử và cách sống của chúng ta, suy tư và phán đoán tích cực sẽ giúp chúng ta vượt qua những khó khăn và tổn thương trong quá khứ.

Khoa h�c đã cho thấy trong một ngày một ngư�i có thể thâu nhập vào ký ức hằng ngàn thông tin khác nhau. Nhưng tại sao sau những gi� hồi tâm cuối ngày ký ức của chúng ta chỉ đ�ng lại vài điểm nhấn nào đó ? Thưa: vì ký ức tuỳ thuộc vào tài năng và khuynh hướng của chủ thể. Chẳng hạn trư�ng hợp của thánh Augustinô, trong khi thực hiện tác phẩm Tự thú, ngài quay lại ký ức tuổi thơ và phần lớn, chúng xoay quanh vấn đ� sa ngã. Cụ thể hơn, ngài nhắc đến sự ganh đua với bạn bè xem ai là ngư�i xấu xa hơn, ngài tâm sự: “Con sợ bị khinh thị vì vô tội, bị coi hèn hạ hơn vì trong sạch� . �ồng th�i, vị tiến sĩ này còn nhắc đến những lỗi lầm của th�i trai trẻ khi chạy theo những bè rối và cố đạt danh hiệu cao nh� tài hùng biện của mình. Nhưng một khi đã thực hiện một cuộc trở v�, những ký ức ấy được chữa lành trong lòng thương xót của Chúa, như chính ngài đã tự thú: “Con đã nói cho Chúa nhân lành biết hiện trạng yếu đuối của con: con vui mừng mà run sợ v� những ơn Chúa đã ban, con khóc lóc v� những  thiếu xót trong con, con hy v�ng Chúa sẽ hoàn tất nơi con lòng thương xót của Chúa, cho tới sự bình an tr�n vẹn, mà m�i quan năng b� trong b� ngoài của con được hưởng nơi Chúa� .

Cũng vậy, khuynh hướng của mỗi ngư�i sẽ giới hạn phần nội dung trong ký ức của ta. Chẳng hạn, chúng ta biết khuynh hướng của thánh Têrêsa H�GS là mẫu ngư�i cảm giác, đi�u này được cụ thể qua l�i tâm sự của chị lúc vừa mất mẹ: “…kể từ khi mẹ chúng ta mất, tính tình vui vẻ của con đã thay đổi hoàn toàn, trước kia con năng động đến thế, nay trở nên nhút nhát và hi�n lành, nhạy cảm quá mức. Chỉ một cái nhìn cũng đủ làm con khóc, chỉ mong không ai để ý đến con là con hài lòng, con không thể chịu đựng nổi sự có mặt của những ngư�i lạ và chỉ tìm lại được tính vui vẻ của mình trong vòng thân mật của gia đình�. Và sau khi hoài niệm những sự kiện đại loại như thế, chị thánh sẽ tự chủ hơn khi đối diện với những vấn đ� tế nhị.

Có thể nói, chính ký ức cho chủ thể một kinh nghiệm để lần sau khi chạm trán một vấn đ� tương tự, chúng ta có một khái niệm sơ lược v� thực tại để luôn tự tin ứng biến và linh động với m�i tình huống, và nh� đó, chúng ta giảm bớt đi phần nội lực thay vì phải căng thẳng như đứng trước một đi�u mới lạ vượt quá tầm kiểm soát của bản thân.

Thiết tưởng, cũng cần lưu ý một đi�u là đôi khi vì quá nại vào hoạt động của ký ức mà chúng ta có thể mất đi tính ngạc nhiên khi tiếp cận một thực tại mà ta cứ nghĩ rằng chuyện cũ và chuyện nh�. �ể tránh tình trạng này, chúng ta cần thực hiện một bước nhảy v�t, vượt qua những gì là hào nhoáng bên ngoài để sống chính nội dung và ý nghĩa mà cuộc sống đang ch� đợi chúng ta.

K� ỨC VÀ LỊCH SỬ CUỘC �ỜI

Mỗi chúng ta được sinh ra trong th�i gian nên luôn mang chi�u kích lịch sử tính. Nhưng nó chỉ thực sự là lịch sử cuộc đ�i khi chính chủ thể cảm nhận và chấp nhận đảm nhiệm cuộc đ�i như một hành trình tự do giúp thể hiện và hoàn thành bản thân. Trong đó, chúng ta cần phát huy hết năng lực ký ức cảm xúc và ký ức tôn giáo hầu giúp bản thân hoàn thành và hoàn thiện trong tư thế và tâm thức của một Kitô hữu trưởng thành.

Ký ức cảm xúc

Chúng ta biết rằng có hai mức độ tiếp cận của ký ức: một là ghi nhớ sự kiện, hai là ghi nhớ những cảm xúc đi kèm với sự kiện đó.

Thông thư�ng trong mỗi sự kiện được ghi nhận, chúng ta quan sát thấy có cả màu sắc, âm thanh và hình ảnh… đi kèm. Thế nên, khi một tình huống tương tự đang diễn ra, sẽ được chủ thể liên tưởng lại trong quá khứ, nh� đó, mà kinh nghiệm tiếp cận của chúng ta sẽ tránh được phần nào những giới hạn mắc phải trong quá khứ, và nh� sự tích lũy kinh nghiệm mà chúng ta sống sâu hơn và tinh tế hơn với một ý thức lớn lao rằng tôi đã có kinh nghiệm trong lãnh vực này.

Hơn thế nữa, một sự kiện xảy ra trong cuộc đ�i luôn gắn li�n với những cảm xúc của chúng ta. Nếu khi có một tình huống tương tự xảy ra trong lúc này, những cảm xúc xưa kia lại ùa v�. Thật ra, đó là cảm xúc mới nh� hoạt động của ký ức cũ. Nếu xét kỹ, chúng ta sẽ lượng giá được những cảm xúc mới này có “chất lượng� hơn. Thật vậy, qua bao lần sa đi ngã lại v� những cám dỗ trong quá khứ, mãi đến một ngày, thánh Augustinô đã thốt lên: Con yêu Ngài quá muộn. Tại sao vậy ? Vì nếu khám phá ra vẻ đẹp của Chúa sớm hơn, ngài đã yêu Chúa nồng nàn hơn. Còn bây gi�, ngài đang yêu và kèm theo với một con tim thống hối. Dư�ng như đây lại là tâm tình đẹp nhất của một loài thụ tạo ý thức thân phận của mình khi đứng trước �ấng Siêu Việt, và đó là tâm tình của một ngư�i từng trải trong đau thương không kém phần tinh tế và sâu đậm hơn. Và trên hết là một tình yêu trung thành. Qua đó, chúng ta thấy được sự thăng tiến thực sự của một ngư�i sau khi sống những phút hồi tâm nh� ký ức cảm xúc mang lại.

Có một nguy cơ lớn mà chúng ta không chủ động khi áp dụng ký ức cảm xúc này trong đ�i sống chung, đó là trạng thái chuyển cảm. Thật vậy, ký ức cảm xúc của chúng ta hoạt động rất tốt, nghĩa là sự liên hệ giữa kinh nghiệm quá khứ và cảnh huống hiện tại rất mạch lạc. Thế nhưng, khi sống với b� trên và anh chị em trong dòng, chúng ta biểu lộ những cảm xúc rất giống với những cảm xúc mà chúng ta đã biểu lộ trong môi trư�ng gia đình. �ó là một trong những hình thức ấu trĩ khiến chúng ta trì trệ trong đ�i sống hiệp thông.

Chuyển cảm không dừng lại ở tương quan nhân loại, chúng ta cũng có thể chịu tác động của ký ức cảm xúc khi sống trong tương quan với Thiên Chúa. Có ngư�i đã nói rằng h� không thể cảm nghiệm một Thiên Chúa là Cha, khi h� đang sống với một ngư�i cha vô trách nhiệm chỉ biết rượu và bia. Không thoát ra kh�i tư tưởng này, h� không thể sống lành mạnh trong hành trình tâm linh. Trái lại, thánh Têrêsa H�GS dùng ký ức cảm xúc để khêu gợi hình ảnh một ngư�i cha trần gian hầu đạt đến Thiên Chúa là Cha trên tr�i. �ến nỗi những tâm tình phó thác con thơ của thánh nữ trở thành một Linh đạo thực hành hướng dẫn nhi�u tâm hồn đến với Chúa.

Ký ức tôn giáo

Xét cho cùng, ký ức tôn giáo cũng là ký ức cảm xúc nhưng được soi sáng nh� hành trình đức tin của mỗi ngư�i.

Trước tiên, chúng ta khởi đi từ biến cố lịch sử của dân Do thái, sau biến cố năm 70, ngư�i Do Thái đã ly tán khắp nơi trên toàn thế giới, thế mà, đến giữa thế kỷ XX, h� trở v� nước với quyết tâm tái lập xứ sở của mình. Hơn 19 thế kỷ bị mất nước, thế mà, gi� đây h� vẫn tự hào là một nước có truy�n thống văn hóa tôn giáo lâu đ�i; rằng: Thiên Chúa không b� rơi h�. H� có thể làm được những đi�u vĩ đại, do đâu ? �ó là nh� ký ức lịch sử của dân tộc. �ơn cử một sự kiện trong quá khứ: biến cố vượt qua Biển ��. Kinh nghiệm quá khứ của cha ông h� đã được h� nội tâm hóa, biến thành kinh nghiệm và xác tín cá nhân, tất cả đã ăn sâu trong ký ức của h�. Ký ức cảm xúc ấy đã giúp h� vượt qua m�i khó khăn vì biết rằng Thiên Chúa vẫn yêu thương h�. Và gi� đây, những xác tín đó cũng là những khích lệ lớn lao cho chúng ta trong hành trình đức tin vì biết rằng Thiên Chúa đã yêu thương h� và ra tay uy quy�n giải thoát h� thế nào, Thiên Chúa ấy vẫn tiếp tục yêu thương và cứu độ ta. �ó là những tâm tình tôn giáo khi chúng ta tiếp cận với Cựu Ước.

Còn khi sống trong tinh thần của Phúc Âm, mỗi chúng ta lại được Giáo hội m�i g�i bước theo �ức Kitô như các Tông đồ và dân chúng xưa kia. Chúng ta cần đặt mình vào những nhân vật ấy hầu có thể làm sống động những ký ức cảm xúc tích cực khi được Chúa Giêsu ra tay chữa lành; lúc khác, được Ngài giải thoát kh�i trận cuồng phong; lúc khác nữa, được Chúa giải thoát cho kh�i bảy quỷ…Mỗi khoảnh khắc ấy là mỗi ký ức Kinh Thánh giúp chúng ta sống và xác tín sự hiện diện của Chúa trong cuộc đ�i. Có thế, chúng ta mới hiểu được l�i m�i g�i của Công đồng Vatican II rằng: Tân Phúc Âm hóa đ�i sống đức tin. Nghĩa là chúng ta làm cho những bản văn Phúc Âm được công bố mỗi ngày nên sống động trong cuộc đ�i chúng ta. Nói cách khác, mỗi biến cố lịch sử đ�i tôi đ�u mang dấu ấn của tình yêu Chúa.

Ngoài ra, cuộc đ�i của các thánh cũng giúp chúng ta sống ký ức cảm xúc của mình cách phong phú hơn. Một Augustinô bao phen lầm lỗi nhưng Chúa vẫn kiên trì ch� đợi ban ơn cứu độ và cất nhấc ngài lên hàng Giám mục để phục vụ Giáo hội trong những giai đoạn khó khăn th�i Trung cổ; đồng th�i, Chúa soi sáng cho ngài viết lên những tác phẩm làm n�n tảng cho đức tin của mỗi chúng ta cho đến ngày nay. Hay một Têrêsa H�GS, cả một đ�i âm thầm phục vụ, ngài không cần một ai biết đến. Ngày qua đ�i, các chị em trong nhà không biết phải nói gì v� chị ngoài một hình ảnh một nữ tu đau bệnh tri�n miên. Và ngay đến ngày lập án phong thánh, một vị giáo chức trong giáo tri�u đã phát biểu rằng: “��i chị Têrêsa không có gì lạ cả, chỉ toàn là những vệc tầm thư�ng thôi�. �ức Piô XI trả l�i ngay: “Tôi chấp nhận việc phong thánh cho chị, vì chị đã làm những việc tầm thư�ng�. Qua đó, chúng ta mới hiểu những gì thế gian cho là tội lỗi, Thiên Chúa lại thấy một nỗ lực muốn vươn lên; những gì thế gian cho là tầm thư�ng, Thiên Chúa lại lấy làm quý giá. Lịch sử đ�i tôi có những lúc sa đàng tội lỗi, có những lúc bị đ�i khinh chê nhưng trên tất cả, vẫn có Chúa đồng hành trong cuộc đ�i tôi. Và nói như thánh Têrêsa H�GS: Tất cả là hồng ân.  

Và cuối cùng, ký ức tôn giáo đạt đến đỉnh cao nơi Bí Tích Thánh Thể. Có thể nói, qua thánh lễ, cuộc tái hiện và hiện thực hóa hy lễ đẫm máu của �ức Kitô, m�i ký ức được sống động hóa như đang diễn ra trên �ồi S�. Rằng: Thiên Chúa vẫn yêu thương, cứu chuộc và lấy thân mình mà nuôi sống chúng ta. Như thế, lịch sử đ�i ta như một hy lễ kéo dài đến tận chân Thập Giá. Lịch sử ấy là lịch sử thánh vì được chính Chúa chạm vào và làm cho phục sinh.

Kết luận

Từ những gì vừa trình bày, chúng ta thấy rõ sống ký ức không phải là thứ hoài cổ trốn chạy thực tế cuộc sống, nhưng là giúp chúng ta đảm nhiệm cuộc sống cách triệt để hơn nh� kinh nghiệm từng trải. Sống ký ức cũng không phải là gợi lại những mảnh vụn cuộc đ�i, song, tái tạo một bức tranh tổng thể với gam màu yêu thương của ân sủng và sự hiện diện của Chúa.

Lịch sử cuộc đ�i không phải là chữ viết trên những trang giấy vô hồn, nhưng được sống động hóa bằng hình ảnh những con ngư�i bằng xương bằng thịt đã trải qua bao cuộc bể dâu nhưng vẫn trung thành vì biết rằng: Có Thầy đây, đừng sợ ! Lịch sử cuộc đ�i cũng không phải là một bãi chiến trư�ng với những thất bại, bất công…song là giá trả cho một đ�i tìm kiếm �ấng vô hình.

Ký ức và lịch sử cuộc đ�i đã thực sự mở ra cho chúng ta một cuộc gặp gỡ đích thực với bản thân, tha nhân và với Thiên Chúa, �ấng luôn đồng hành trong m�i cảnh huống cuộc đ�i chúng ta. Ngài chiến đấu và chiến thắng trong ta.

Cho đến ngày nay, phần lớn các nhà tâm lý đ�u đ� cao lối viết hồi ký như một trong những phương pháp giúp giải t�a những tình cảm, trạng thái căng thẳng, lo âu…�i�u này đã được minh chứng trong hai trước tác mà chúng ta đã bàn trên đây. Thêm nữa, qua phương pháp nội quan này, nghĩa là nhìn từ bên trong hay phản tỉnh chính mình mà ký ức tiêu cực được chữa lành. Từ đó, chúng ta khả dĩ làm chủ cảm xúc phần nào và tự tin hơn khi đối diện với những cảnh huống trong cuộc sống. Nhưng không dừng lại ở giải pháp nhân bản, vì để được g�i là lịch sử thánh, chúng ta cần để cho ký ức được thanh luyện từ sự hiện diện và chạm đến của Chúa. Vì nơi nào có Chúa hiện diện, nơi đó được bảo toàn sự thánh thiêng. �ó là kinh nghiệm của thánh Augustinô và thánh Têrêsa H�GS, và gần đây có thánh Giáo Hoàng Gioan XXIII với tác phẩm Nhật ký tâm hồn…Thông điệp của các ngài được qui v� một mối: Thiên Chúa làm chủ lịch sử cuộc đ�i chúng ta.

EYMARD An Mai �ỗ, O.Cist.

CGVN