Khó nghèo theo dòng lịch sử linh đạo

Như chúng ta đã biết, vào khoảng thế kỷ thứ 4, ngư�i ta bắt đầu kéo nhau vào sa mạc để tu. Ngoài chuyện muốn xa lánh thế gian ồn ào để có thể chuyên tâm chiêm niệm Thiên Chúa, các ẩn sĩ cũng đồng th�i ch�n cho mình một lối sống nghèo hết mức có thể. Khi quyết ch�n lẽ sống này, h� không thể mang theo bên mình tất cả những gì mình có, bởi lẽ, nếu giữ bên mình quá nhi�u thứ, h� lại phải dành gi� để trông coi chúng. Tâm trí h� lại bị xao lãng và không thể tập trung cầu nguyện được. Từ b� hết tất cả m�i sự cũng trở thành một đi�u kiện tối cần thiết cho những ai muốn gắn bó với Chúa suốt cả cuộc đ�i. �ể sinh tồn, h� phải lao động, canh tác, làm việc. Nhưng h� chỉ giữ lại cho mình những gì vừa đủ lúc này, còn lại bao nhiêu, h� dành hết cho ngư�i nghèo, để thể hiện một lòng tín thác nơi Chúa, �ấng sẽ ban cho h� “hôm nay lương thực hàng ngày.� Dù có chút liên đới với ngư�i nghèo nhưng hành vi này không bao hàm tính bác ái dành cho tha nhân, mà chỉ đơn giản là không muốn dính bén với vật chất và của cải. Ti�n bạc đối với các ẩn sĩ là một mối hiểm hoạ, là rào cản lớn trong hành trình chìm sâu trong chiêm niệm.

Khi các ẩn sĩ bắt đầu lối sống chung và tiếp nhận các đệ tử, một trong những đi�u kiện dành cho các ứng viên là h� phải từ b� hết tài sản cá nhân trước khi vào cộng đoàn. Những gì kiếm được trong quá trình lao động sẽ được nộp hết cho cộng đoàn chứ không được giữ riêng và cũng không cho ngư�i nghèo. Vì sao? Bởi vì một khi đã chung sống với nhau, nhi�u nhu cầu sẽ ra đ�i. Cộng đoàn cần có quỹ để trang trải những đi�u này. Trong phạm vi cộng đoàn bắt đầu có xu hướng phân công lao động. Sẽ có ngư�i lo làm việc, sẽ có nhi�u buôn bán đổi chác và cũng sẽ có ngư�i chịu trách nhiệm quản lý số ti�n thu nhập được để lo cho những vấn đ� chung của cộng đoàn. Ngư�i ta không còn cho rằng vật chất làm h� chia trí, nhưng ngược lại, cần phải có vật chất thì mới có thể đảm bảo cho cuộc sống được. Dần dần, các cộng đoàn có nguồn tích luỹ riêng. Một số nh� trong đó có thể được trích ra để giúp ngư�i nghèo. Nhưng đi�u quan tr�ng là tương lai của các thành viên trong cộng đoàn được đảm bảo.

Trước khi vào �an viện, các ứng viên vẫn phải từ b� tất cả m�i sự, nhưng h� chẳng bao gi� phải bận tâm v� chuyện vật chất. Dĩ nhiên, h� vẫn chu toàn các gi� thiêng liêng. Bên cạnh đó, h� cũng phải làm việc, lao động chân tay, vừa để giữ tâm hồn thanh tịnh, vừa phục vụ cho cộng đoàn. Cuộc sống chỉ gói g�n trong bốn bức tư�ng, với đầy đủ m�i nguồn thực phẩm và nhu yếu phẩm để sống. Công việc tông đồ bên ngoài chỉ là thứ yếu. Sự khó nghèo được thể hiện ở lối sống đơn sơ, và đặc biệt, phải lao động bằng chính đôi bàn tay của mình để có lương thực hàng ngày. Tuy nhiên, do sản phẩm làm ra quá nhi�u, nên các đan sĩ bắt đầu h�c kinh doanh, và nh� đó, nguồn thu vào càng lúc càng lớn. Khi đ�i sống �an tu bắt đầu nở rộ, nhi�u ngư�i đã không còn giữa được tính thuần tuý và nguyên tuy�n của đ�i tu. Mất đi sự liên đới với ngư�i nghèo, mất đi luôn cả tinh thần khó nghèo, một vài đan sĩ bắt đầu nghĩ đến chuyện vun vén cho cá nhân. Cái tên “khó nghèo� dần dần chỉ là hình thức.

Chính khi ngư�i ta quên mất lý tưởng dâng hiến mà chỉ nghĩ đến chuyện ti�n bạc, đ�i sống của h� bất đầu trở nên suy thoái. Cả một th�i gian dài, đ�i tu chìm trong khủng hoảng, cả Giáo Hội bị bóng tối bao trùm. Chính lúc đó, cùng một lúc xuất hiện hai vị thánh, đã dùng sự khó nghèo như một phương thức thần diệu để thức tỉnh Giáo Hội. H� đã sống đ�i khó nghèo theo đúng nghĩa đen của từ này. H� từ b� của cải, giúp đỡ ngư�i nghèo. Tự lao động để kiếm sống hoặc đi xin ăn với những ngư�i nghèo khác. H� chia sẻ với ngư�i nghèo những gì h� kiếm được hay làm ra. H� đã mang lấy đi�u kiện sống của ngư�i nghèo, sống giữa ngư�i nghèo. Cả cộng đoàn lẫn cá nhân đ�u không có sở hữu gì. Như thế, với các dòng khất thực, sự liên đới với ngư�i nghèo được nhấn mạnh và đ�i sống khó nghèo được xem như là việc tông đồ.

Các dòng tông đồ ra đ�i khá muộn nhưng lại có một ảnh hưởng rất lớn trên đ�i sống của Giáo Hội cho đến tận ngày nay. Các tu sĩ dòng tông đồ luôn đặt trước mắt mình hai chữ sứ mạng. H� từ b� bổng lộc và phẩm chức. H� tự chối thù lao cho sứ vụ của mình. H� chấp nhận chịu thiệt, sống bằng của bố thí, sẵn sàng ăn xin. H� ch�n đ�i sống nghèo vừa để hoàn thiện bản thân, vừa bảo toàn thể chế. H� nhìn v� khó nghèo trong khuôn khổ của sứ mạng. Nghĩa là, nh� khó nghèo, h� thấy mình thanh thoát hơn, h� hiểu được ngư�i nghèo, dễ tiếp cận với ngư�i nghèo, dễ làm việc với h�. Nhưng đối tượng của h� không chỉ là ngư�i nghèo mà là m�i lớp ngư�i trong xã hội. Bởi thế, h� khuôn mình sao cho thích hợp với môi trư�ng và hoàn cảnh. H� có thể mặc áo rách rưới khi ở với ngư�i nghèo, nhưng cũng có thể diện quần áo sang tr�ng khi gặp gỡ các đấng bậc tr�ng v�ng, miễn là công việc tông đồ được tiến triển tốt. Dù vậy, cả cộng đoàn phải luôn tâm niệm rằng “khó nghèo là thành luỹ bảo vệ đ�i tu�. Không ai được có sở hữu riêng. Nhận được gì là nhận cho cộng đoàn và nhận từ cộng đoàn. Như thế, từ đây, sự khó nghèo đã được nối kết với sứ mạng. Các tu sĩ không sống khó nghèo như một việc tông đồ nhưng là sống đ�i khó nghèo mang tính tông đồ. H� không coi tài sản là xấu, nhưng biết cách sử dụng nó để phục vụ cho việc tông đồ của mình.

Qua dòng lịch sử, ta thấy được sự thay đổi trong quan niệm của các tu sĩ liên quan đến ti�n bạc và sự khó nghèo. Lúc đầu, ngư�i ta ghét b� nó vì cho nó là đi�u xấu xa, sợ khi phải dính bén đến nó. Sau đó, ngư�i ta đã để mình bị thống trị, không phải bởi đồng ti�n, nhưng là cái thói hám lợi và muốn vơ vét. Nhưng rồi, sự khó nghèo quay trở lại với đ�i tu qua một lối sống hoàn toàn buông b�, không để một chút bạc ti�n hay công danh nào động đến mình. Khác với lúc trước, sự từ b� m�i của cải vật chất không phải vì sợ nó làm mình chia trí lúc cầu nguyện nhưng là để minh chứng cho giá trị của cái nghèo, để có thể sống với và sống như ngư�i nghèo. Cuối cùng, thay vì sống không nhà không cửa như một ngư�i nghèo thực thụ, ngư�i ta bắt đầu sống cái nghèo bằng một sự thanh thoát của con tim, đặt phía trước mình sứ mạng. Không nhất thiết phải là một ngư�i nghèo xơ xác, nhưng dù có trong tay nhi�u vật chất, ngư�i tu sĩ vẫn không bị nó lôi cuốn, h� vẫn tự coi mình là một ngư�i nghèo thực sự. Có cũng được, không có cũng không sao. Có mà coi như không. Không nhưng thực sự là có. Cái nghèo được mặc lấy màu sắc của tính tông đồ, hệt như �ức Giêsu năm xưa. Lược lại lịch sử liên quan đến quan niệm v� đức khó nghèo không có ý nói rằng cái sau tốt hơn cái trước, hay dòng này tốt hơn dòng kia. Ở mỗi th�i đại, Thánh Thần hoạt động theo một cách thức riêng và phù hợp với cách hiểu của con ngư�i ở th�i đại đó. Lý tưởng vẫn luôn là lý tưởng, con ngư�i có sống được lý tưởng đó hay không lại là một vấn đ� khác.

Pr. Lê Hoàng Nam, SJ

dongten