HỘI CHỨNG VÔ TÂM VÀ VÔ CẢM

Vô là “không�. Tâm là trái tim, là trung tâm phát sinh tình yêu và những rung động tình cảm. Vô tâm, hiểu theo nghĩa bình dân là ngư�i không biết rung động, không biết xót thương, và không biết chia sẻ tình cảm với ngư�i khác. Ngư�i vô tâm cũng đồng nghĩa với ngư�i vô cảm. H� lạnh lùng, khó giao tiếp, và khó đến gần.

Hội chứng vô tâm, vô cảm rất dễ xảy ra cho những ngư�i có chức, có quy�n, có danh v�ng, có ti�n của. Những ngư�i nắm giữ những địa vị quan tr�ng, và chung quanh luôn có những ngư�i hầu hạ, tâng bốc, nịnh bợ. Thánh Tiến Sỹ Têrêsa Avila g�i h� là những ngư�i thư�ng ngày được kẻ dưới cho uống thuốc độc. Một loại độc dược ngấm từ từ và dễ dàng đi vào xương tủy, giết h� cách rất âm thầm nhưng hiệu quả như bệnh tiểu đư�ng, và cao máu.

�ể diễn tả vẻ lạnh lùng, vô cảm của h� qua cái nhìn tôn giáo, có lẽ không gì hơn bằng suy niệm và nhìn vào dụ ngôn “con chiên lạc� (Luca 15:1-7). Trong dụ ngôn này, ngư�i chăn chiên sẵn lòng để lại 99 con trong dàn và đi tìm một con bị lạc. Việc làm này nói lên trái tim và lối sống của ngư�i mục tử nhân lành. Ngư�i mục tử để ý đến từng con chiên trong dàn và không nỡ để mất một con. Nhưng nhìn vào hiện tại, ngư�i ta có thể buồn để nói lên rằng, th�i bây gi� nhi�u mục tử không những sẵn sàng để mất một, mà nếu cần thì nửa số chiên để an thân, để vui vẻ với nửa số chiên còn lại. Lý do vì những con còn lại không gây phi�n phức, không làm h� mất th�i gi�, và nhất là những con chiên này là những con biết đi�u, biết ý h�, và béo tốt.

Một trong những l�i than thở, phàn nàn mà ngư�i viết vẫn thư�ng được nghe là “sao mà g�i điện thoại, hẹn gặp, và xin được sự giúp đỡ của một chính xứ hay phó xứ khó thế! Khó còn hơn gặp tổng thống!�. Dĩ nhiên, đó chỉ là khoa ngôn để tăng thêm sự bực bội vì không được đón nhận câu trả l�i, hoặc giải quyết nhu cầu mà h� đang cần được giúp đỡ mà thôi. Dẫu sao thì gặp một vị linh mục cũng dễ hơn gặp một tổng thống, nhất là tổng thống Hoa Kỳ chẳng hạn.

Nhưng khi nói v� hội chứng thì phải kể ra những nguyên nhân. Thông thư�ng, nguyên nhân của hội chúng này phát xuất từ mặc cảm tự ty và mặc cảm tự tôn. Ngoài ra, nguyên nhân ti�m ẩn khác như vừa trình bày trên, là hậu quả của thứ thuốc độc mà h� vẫn uống mỗi ngày.

Mặc cảm tự ty.

�i�u này ta thấy từ những ngư�i có xuất xứ khó nghèo, vất vả, và chịu cực khổ nhưng nay đã may mắn vươn lên được trên bậc thang xã hội hay giáo hội. �ể quên đi cái quá khứ của mình, h� thư�ng muốn chứng t� cho m�i ngư�i biết h� thật sự đáng được kính nể. H� không phải là những ngư�i tầm thư�ng, xuất thân nghèo hèn. �ể làm thế, h� thư�ng hay dùng quy�n, dùng luật lệ, và t� ra rất khắt khe, xa cách.

Cũng vì muốn che dấu cái quá khứ kém c�i, không may mắn, hoặc nghèo nàn của mình, h� luôn t� ra b� ngoài quan liêu, kiểu cách, hoặc hống hách, coi thư�ng những ai sa cơ, thất thế, và dưới quy�n mình. H� thể hiện suy nghĩ và lối sống này trong cung cách cư xử, l�i nói, và hành động. Hầu như ai trong những bạn bè của ngư�i viết cũng đã từng có kinh nghiệm bị từ chối hoặc coi thư�ng khi để lại l�i nhắn, hoặc gửi một email mà không được trả l�i từ phía các nữ tu, linh mục, và cả giám mục nữa. Trong những trư�ng hợp ấy, tâm lý nhục nhã, bị khinh khi, và coi thư�ng là tâm lý nổi bật nhất. Tất cả đ�u cho đó như một thái độ coi ngư�i rẻ rúng và không tôn tr�ng phẩm giá con ngư�i của nhau. Là gì đi nữa, dù ở bất cứ địa vị nào thì cũng phải tôn tr�ng kẻ khác. Lắng nghe là một nhân đức của khôn ngoan. Câu truyện mà tôi nhớ mãi từ một tư tưởng rất bình dân, nhưng cũng mang ý nghĩa một bài h�c có giá trị giáo dục:

Một vị kia chức cao danh tr�ng đang ngửa mặt nhìn v� phía trước, bước đi những bước dõng dạc, oai nghiêm. Bên vệ đư�ng có em bé chăn trâu đang ngồi dưới một gốc cây. Thấy vị ấy sắp sửa đạp phải đống phân trâu trên đư�ng, đã lên tiếng:

-Thưa ngài.

-Cái gì? Vị kia không thèm nhìn đứa trẻ vẫn hất mặt bước v� phía trước.

Bỗng nhiên, ông cảm thấy có một cái gì dính vào giầy mình gây khó chịu, nên dừng chân, và đã quay lại h�i đứa trẻ một cách rất hách dịch:

-Thằng kia, mày g�i ông có chuyện gì?

-Dạ, không có gì nữa ạ.

-Ơ hay! Sao mày g�i tao mà gi� lại nói không có chuyện gì là làm sao. Mày muốn giỡn mặt với tao hả? Mày có biết tao là ai không?

-Dạ, con biết ông là ông lớn. Lúc con g�i ông vì con thấy ông sắp đạp vào đống cứt trâu, nhưng ông đã không nghe con. Bây gi� thì ông đã đạp vào nó rồi, nên con không có chuyện gì để g�i ông ạ!

Những câu truyện mang tính dân gian như trên tưởng không phải là ít. Nhưng để dẫn chứng v� phía những bậc tu hành, ngư�i ta không quên câu truyện rất ý nghĩa giữa mẹ con của Thánh Giáo Hoàng Piô X.

Truyện kể là sau khi được tấn phong Giám Mục, tân Giám Mục Giuseppe Sarto vinh qui bái tổ v� quê thăm mẹ. Vị Giám Mục trẻ giơ chiếc nhẫn giám mục cho mẹ xem và h�i:

-Mẹ xem chiếc nhẫn này có đẹp không?

Bà mẹ quê li�n đưa ngón tay nhăn nheo với chiếc nhẫn cưới ngày nào và nói với con:

-�ẹp. Những con sẽ không có chiếc nhẫn ấy nếu không có chiếc nhẫn mẹ đang đeo trên tay này.

Một l�i nhắn nhủ rất thâm thúy và ý nghĩa. Có lẽ vì thế mà sau này trên ngôi giáo hoàng, ngài đã để lại một câu truyện khác phản ảnh đi�u mà ngài đã h�c được từ thân mẫu của mình:

Sau khi Tổng Giám Mục Milan qua đ�i, một phái đoàn tổng giáo phận được cử đến gặp �ức Piô X. H� đã xin với ngài bổ nhiệm cho h� một tổng giám mục với đi�u kiện vị đó phải có bằng tiến sỹ. Nghe vậy, ngài li�n trả l�i h�:

“Các ông đòi h�i như vậy là đi�u không nên. Vậy để đ�n tội, tôi muốn các ông nghe câu truyện này: Tôi biết có một linh mục nhà quê không có bằng tiến sỹ nhưng đã được Chúa ch�n lên làm giám mục. Tôi cũng biết một giám mục không có bằng tiến sỹ mà đã được bầu làm hồng y. Và tôi cũng biết một vị hồng y không có bằng tiến sỹ nhưng đã được ch�n làm giáo hoàng. Và giáo hoàng ấy là ngư�i đang kể cho các ông nghe câu truyện này.�

Khi được danh tiếng và thành đạt, quên cội nguồn, quên thân phận của mình là một cám dỗ rất ít ngư�i thoát kh�i. Nhưng làm cách nào để trở v� với cái gốc, cái nguồn của mình trong tâm tình biết ơn Thiên Chúa và sống với ơn g�i của mình một cách tốt đẹp mới là đi�u quan tr�ng. Ngư�i viết vẫn nhớ l�i thân sinh của mình nói và dạy khi còn sống: “Quan nhất th�i chi quan. Dân vạn đại chi dân.� Ngư�i làm quan, làm lớn chỉ là nhất th�i và thư�ng cũng phát xuất từ cái gốc thứ dân. Không ai sinh ra chỉ để làm quan, và không ai sinh ra đã làm quan. Hiểu và ý thức được đi�u này sẽ giữ cho lòng mình kh�i kiêu căng, tự phụ và hống hách. Và nó cũng là một phương thức trị liệu mặc cảm tự ty. �ể trị liệu mặc cảm tự ty, đòi h�i bệnh nhân phải can đảm đối diện với sự thật v� mình.

Mặc cảm tự tôn.

“Hòn đất cất lên ông bụt�. Bỗng chốc thay đổi hoàn toàn đ�i sống, vai trò xã hội. Từ thầy thành cha, từ cha thành đức cha, từ hàng dân giả lên hàng khanh tướng, v�ng tộc, được m�i ngư�i tôn tr�ng, quí mến dễ gì mà khiêm như�ng nổi. H�a may chỉ là tự tôn, hãnh diện nhi�u hay ít mà thôi. Hiếm hoi lắm mới có những trư�ng hợp như vậy mà ngư�i ở trong những vai trò đó vẫn giữ được đức tính khiêm tốn, hòa đồng, bình dân và thông cảm.

Xét v� mặt kinh tế xã hội, định luật cung cầu có thể giải thích được hiện tượng này. Khi cung ít, cầu nhi�u đương nhiên sản phẩm được cho là hiếm quí, mặc dù tự bản chất những sản phẩm ấy cũng chẳng có gì là đáng quí. Kim cương hay vàng bạc trở nên có giá trị bởi lẽ chúng ít và bởi vì chúng khó tìm. Nếu kim cương, vàng bạc dễ tìm như s�i đá, ngư�i ta cũng chẳng phải mất công tranh giành, hoặc đeo chúng trên cổ, trên tay hoặc trên tai. Cũng chỉ là bùn đất, s�i cát, nhưng sự quí tr�ng và giá trị của viên kim cương, vàng bạc được định hình do sự chấp thuận của xã hội và dĩ nhiên, cũng mang tính hiếm hoi của chúng.

Nếu giáo hữu có t� lòng quí mến một vị tu hành thì không hẳn là vì sự đáng kính xuất phát từ bản thân và con ngư�i đó, mà còn vì những con ngư�i đó “ít�, và hiếm. Lại nữa, một cách minh nhiên, ai ai cũng công nhận giá trị của cái ít và hiếm ấy. Thêm vào đó, nó được lồng vào ý nghĩa của tôn giáo. Những tư tưởng Chúa g�i, Chúa ch�n luôn luôn được dùng để đánh bóng, để tăng thêm vẻ hào quang bao quanh cá nhân cũng như giới tu hành. Nhưng theo một tư tưởng đ�i thư�ng thì “chức linh mục đáng giá mấy đồng?�

Dĩ nhiên, không thể dùng ti�n bạc để định giá những giá trị tâm linh, nhưng nếu coi bộ áo nhà tu như một chiếc áo giáp, chiếc bùa hộ mệnh để rồi không cần phải quan tâm đến những gì xảy ra quanh mình thì ngư�i tu hành sẽ mang tội, mang tiếng lợi dụng. Một vị linh mục cao niên, trong lúc thân mật đã tâm sự với đàn em, đại khái, “giá bán chức linh mục được, tao cũng bán lấy mấy đồng mua kem ăn�. Hy v�ng đây chỉ là l�i nói chơi thôi, nhưng thực tế, qua câu nói ấy nó cũng gói ghém một cái gì khiến cho ngư�i nghe phải suy nghĩ. Một vị khác cũng trong lúc bạn bè gặp gỡ, đã rất thành thật nói với ngư�i viết, “linh mục hay không linh mục thì cũng chỉ là một bậc sống, một ơn g�i. Nhi�u linh mục cũng biết mình chẳng ra gì, nhưng làm sao bây gi�, vì Chúa đã vẽ trên trán mình chức đó, nên cũng ráng mà mang nó suốt đ�i thôi!� �i�u này phản ảnh tư tưởng: “Chiếc áo không làm nên thầy tu�.

Tuy nhiên, mang nó một cách khiêm tốn, mang nó một cách vui vẻ, hạnh phúc khác với mang nó một cách miễn cưỡng. Mang nó để làm đẹp, làm ích cho đ�i hay để lợi dụng đưa mình lên, và tự tôn, tự đại?! Không muốn nhìn nhận cội nguồn, không muốn quen thân với những ngư�i bình dân, nghèo khó, những tâm hồn bé nh�, khiêm nhu. �ó là lối sống của những ngư�i mang mặc cảm tự tôn.

Theo tâm lý h�c, những ngư�i mang hội chứng tự tôn superiority complex cũng phản ảnh suy nghĩ và lối sống của những ngư�i mang huy�n thoại Narcissus (mythology). Những ngư�i luôn luôn tự cho mình là nhất, siêu việt không có đối thủ. H� sẽ rất buồn lòng khi có ai đó dám coi thư�ng, hoặc không kính nể h�. H� t� ra bất cần và không để ý đến ai, ai cần h� thì cần, h� không cần ai. Một thái độ sống tự đặt mình trên tất cả, coi thư�ng tất cả. �ối với những ngư�i như vậy, việc trả l�i một cú phone, việc thăm h�i ai đó một l�i là việc làm không xứng đáng và không cần thiết, chứ thật ra không phải vì lý do bận mà không có th�i gi�!

Hội chứng vô tâm, vô cảm được xem như tâm lý phổ biến trong hàng ngũ tu trì. Nó còn len l�i trong những vị được coi là bậc thầy v� đàng nhân đức, đó là giám mục. Tâm lý này đã được phản ảnh qua nhận định của một giáo dân gửi cho một trong những vị đó:

“Con nghe ngÆ°á»�i ta nói “Trên đá»�i này có hai loại ngÆ°á»�i rất thá»� ơ trÆ°á»›c cái chết của ngÆ°á»�i khác: má»™t là các bác sÄ©, hai là các linh mụcâ€�. (dÄ© nhiên có thể ngÆ°á»�i ta ngầm ám chỉ cả giám mục đấy). Lúc đầu con nghe mà chẳng hiểu gì, vì sao lại là hai loại ngÆ°á»�i chẳng liên quan gì đến nhau? NhÆ°ng rồi cho đến má»™t ngày … con má»›i vỡ lẽ ra rằng, thật đơn giản, bác sÄ© thì thá»� ơ vá»›i cái chết vá»� phần xác của đồng loại, còn linh mục thì… thá»� ơ vá»›i cái chết vá»� phần hồn của Dân Chúa và Dân Chúng. Ai cÅ©ng muốn tá»± nhận mình là “tôi tá»› của Lá»�iâ€�, song thá»±c tế xem ra hÆ¡i khôi hài, vì trong cách hành xá»­ thì nó lại giông giống “đầy tá»› nhân dânâ€�.

�ộc dược đ�i thư�ng.

Như đã trình bày ở trên, một trong những lý do nữa đưa đến hội chứng vô tâm, vô cảm là vì những ngư�i tự cho mình là quan tr�ng, là làm lớn, là có quy�n đầu óc của h� bị đầu độc, và tâm thần bị lẫn lộn, chao đảo. Cái tốt thì cho là xấu và cái xấu lại nghĩ là tốt, và thư�ng xuyên cư xử trong mê hồn trận như vậy.

Ai mà chẳng thích ngư�i khác ca tụng mình. Ai chẳng muốn mình được ăn trên ngồi trước. Ai mà lại muốn hạ mình trở v� với vai trò làm thư�ng dân, thấp cổ, bé miệng, trong khi đã phải trải qua bao khó khăn, có khi trầy da tróc vảy mới có được vị trí như hôm nay. Hàng ngày h� bị bao vây bởi những kẻ dua nịnh, b�n ngư�i tâng bốc nên càng tưởng mình có thật như vậy. Hậu quả là h� sẽ rất khó chịu khi nghe ai đó trình bày hoặc nói sự thật cho h� nghe, hoặc sự thật ấy là của chính h�.

Trước lạ, sau quen, cái lối suy nghĩ, hành động hãnh diện hão huy�n ấy từ từ sẽ thấm nhập và trở thành nếp sống, nếp suy tư của h�. H� sống với lối sống “ngôn hành tương phản� như Thánh Kinh đã nói v� h�:

“Rồi Chúa Giêsu nói với đám đông và các môn đệ Ngài: “Các kinh sư và Pharisiêu ngồi trên tòa Maisen. Hãy làm và thực hành những gì h� dậy anh em. Nhưng đừng bắt chước h�, vì h� nói mà không làm…� (Mat 23:1-3. Nếu đây không phải là những l�i của Chúa Giêsu thì không ai có thể và dám nói như vậy v� hàng tu sỹ và giáo sỹ.

KẾT LUẬN THỰC HÀNH

Trước đây tôi có nghe nói v� �ức Cố Giám Mục Phạm Ng�c Chi với một đức tính mà bây gi� rất nhi�u ngư�i trong giới tu hành, đặc biệt là các linh mục, tu sỹ phải bắt chước. �ức tính ấy là bất cứ ai, hễ g�i điện thoại hoặc nhắn tin cho ngài, ngài đ�u dành gi� để trả l�i một cách tận tình. �i�u nghe nói v� �ức cố Giám Mục Chi thì tôi không được kiểm chứng, nhưng với �ức Cố Giám Mục Mai Thanh Lương thì tôi đã thư�ng ngày chứng kiến. Ngoài ra, tại giáo phận Orange này, trong số các linh mục Việt Nam có một vị mà tôi nghe có ngư�i làm chứng rằng dù bất cứ ai hễ g�i điện thoại hoặc để lại l�i nhắn thì ngài đ�u trả l�i. Cảm tạ Chúa. Hoan hô tinh thần lắng nghe và tôn tr�ng ngư�i dưới của hai cố Giám Mục Phạm Ng�c Chi và Mai Thanh Lương. Hoan hô vị linh mục đã lịch sự, và tôn tr�ng ngư�i đã g�i, đã để l�i nhắn cho ngài.

Trả l�i điện thoại, trả l�i tin nhắn, trả l�i email là những việc làm không chỉ nói lên thái độ lịch sự, và kính tr�ng ngư�i g�i, ngư�i nhắn; nó còn là một dấu chỉ mang tính chuyên nghiệp nữa. Trong văn phòng tôi, nếu một thơ ký nào bị bệnh nhân g�i vào than phi�n và tố cáo đã không trả l�i điện thoại h�, hoặc nói năng bất lịch sự, coi thư�ng h� khi trả l�i điện thoại, ngư�i thơ ký ấy bị cảnh cáo lần thứ nhất. Nếu tái phạm lần hai sẽ bị cho nghỉ việc tạm th�i cảnh cáo, và nếu vẫn tiếp tục lần thứ ba, ngư�i đó sẽ bị sa thải.

Tôi không nghĩ các linh mục trong các giáo xứ có thể bị sa thải, hoặc cho nghỉ việc chỉ vì coi thư�ng, hoặc lơ là đối với giáo dân. Ngược lại, tôi cũng không nghĩ một linh mục, tu sỹ bận bịu quá đến nỗi không có gi� để trả l�i một cú điện thoại. Thật ra, h� vẫn có nhi�u th�i gi� cho nhi�u việc không tên khác. Nhưng làm như vậy chỉ là thiệt hại cho chính cá nhân tu sỹ ấy, linh mục ấy và sứ mạng tông đồ của h�. Ngoài ra, sẽ đánh mất đi sự kính tr�ng và thương mến của giáo dân. Còn như nếu đó là một lối sống cố hữu không sửa đổi, h� có thể là căn cớ cho nhi�u tín hữu đánh mất ni�m tin vào giới tu trì, r�i qua xứ khác, hoặc b� đạo.

Hội chứng vô tâm, vô cảm, do đó, là một hội chứng làm hoen ố gương mặt dịu hi�n của Chúa Giêsu, làm cho đ�i sống đạo trở nên khó khăn hơn đối với nhi�u giáo dân. Những giáo sỹ, tu sỹ có thói này, chắc chắn không phản ảnh sự tr�n lành mà Chúa Giêsu mục tử hi�n từ và khiêm như�ng đang muốn thấy nơi h�.

Tác giả:  Tiến Sĩ Trần Mỹ Duyệt

CGVN