Lễ Hiển Linh, hay lễ Ba Vua

Năm nay, Chúa nhật ngày 06 tháng 01, phụng vụ Giáo hội mừng kính lễ Hiển linh. Tuy nhiên nhi�u ngư�i vẫn quen g�i là lễ Ba vua? Danh xưng nào chính xác hơn, lễ Ba vua hay lễ Hiển linh?

Hiển linh
Nếu chỉ phân tích từ ngữ Hán Việt, thì quả thực là khó nói. “Hiển linh� là gì? Trong từ điển tiếng Việt, “Hiển linh� (động từ) được định nghĩa là “thần thánh t� rõ sự linh thiêng, theo mê tín�. Lê Thanh, tác giả cuốn Tiếng nói nôm na (1999), định nghĩa “hiển linh� (tính từ) là “rất linh thiêng, thiêng liêng lộ rõ ra bằng sự thật�. Tuy vậy, dù hiểu “hiển linh� như động từ hay tính từ đi nữa, thì chẳng qua cũng là dịch bởi danh từ gốc Hylạp “epiphania�, có nghĩa là “sự hiện ra, bày t��.
Tân ước dùng từ này để nói đến việc Thiên Chúa đã xuất hiện (t� lộ, mặc khải) cho nhân loại ở nơi �ức Giêsu (Lc 1,79; Tt 2,11; 3,4), hoặc là việc �ức Kitô sẽ xuất hiện trong vinh quang ngày tận thế (2Tm 4,8; Tt 2,13). Phụng vụ của Giáo hội, đặc biệt là bên �ông phương nói đến ba cuộc t� hiện của �ức Giêsu: thứ nhất cho các đạo sĩ, thứ hai tại sông Giođan, thứ ba tại tiệc cưới Cana. Ba biến cố đ�u nhằm bày t� thiên tính của �ức Giêsu, đặc biệt vào chặng đầu của mầu nhiệm Nhập thể. Cả ba biến cố đ�u được ghi lại trong Tin mừng, và được tóm lại trong �iệp ca Magnificat Kinh chi�u lễ Hiển linh.

Tại sao g�i là lễ Ba Vua?
Như vừa nói, lễ Hiển linh (Epiphania) mừng ba biến cố mà Chúa Giêsu xuất hiện cho nhân loại. Tuy nhiên, biến cố thứ nhất (Giêsu t� hiện cho các đạo sĩ) thu hút sự chú ý của dân gian hơn, bởi vì biến cố này gắn li�n với lễ Giáng sinh. Tại hang đá Bêlem, nơi hài nhi Giêsu sinh ra, bên cạnh tượng Hài Nhi nằm trong máng c� giữa con bò và con lừa, ngư�i ta đặt tượng �ức Mẹ, thánh Giuse; xa hơn chút nữa là các mục đồng được thiên thần báo tin. Theo truy�n thống, mãi hơn 10 ngày sau, ngư�i ta mới thêm ba vua từ phương xa đến th� lạy Chúa, mang theo lễ phẩm là vàng, nhũ hương, mộc dược. Vì thế, lễ Hiển Linh còn g�i là “lễ Ba Vua�.

Ở đây, chúng ta cần phải phân biệt đâu là n�n tảng Kinh thánh, và đâu là truy�n kỳ dân gian. Bản văn Tin mừng theo thánh Matthêu 2,1 nói h� là “mấy nhà chiêm tinh từ phương �ông đến Giêrusalem� và không xác định con số là bao nhiêu, chứ không phải là ba nhà vua. Nhi�u bức hoạ cổ vẽ hai, bốn, sáu, tám, và thậm chí có nơi tăng đến số 12 vị vua. Tuy nhiên, vào thế kỷ III, giáo phụ Origênê đã nói đến 3 vị, và truy�n thuyết này dần dần lan rộng trở thành phổ thông từ thế kỷ V.

Theo các nhà chú giải Kinh thánh, các nhà “chiêm tinh� mà Kinh Thánh nói tới là các nhà thiên văn, và cách riêng ở bên Batư, h� thuộc hàng ngũ tư tế, làm cố vấn cho nhà vua v� y khoa và thiên văn. Còn truy�n thống coi h� là “các vua�, bởi vì móc nối với thánh vịnh 72,10 : “Từ Tácxít và hải đảo xa xăm, hàng vương giả sẽ v� tri�u cống. Cả những vua Ảrập, Saba, cũng đ�u tới tiến dâng lễ vật. M�i quân vương phủ phục trước bệ rồng, muôn dân nước thảy đ�u phụng sự�. Thực ra thánh vịnh 72 nói đến các vua chúa Ảrập và Saba đến yết kiến vua Salômôn vì khâm phục tài trí khôn ngoan của ông. Nhưng các Kitô hữu áp dụng cho các vua từ tứ phương đến th� lạy Chúa Giêsu.
Như vậy chuyện ba vua là do truy�n thống dân gian dựng nên sau này. Còn khi kể chuyện các nhà chiêm tinh đến th� lạy Chúa Hài Nhi là vua, như câu h�i các ông đặt ra cho vua Hêrôđê: “�ức Vua của dân Dothái mới sinh, hiện ở đâu? Chúng tôi đã thấy vì sao bên phương �ông, nên chúng tôi đến bái lạy Ngài�, thánh Mátthêu muốn nói với chúng ta đi�u gì? Các giáo phụ giải thích ý nghĩa rằng 3 phẩm vật: vàng, hương, mộc dược là ba phẩm tính của �ức Giêsu (vàng biểu tượng của quy�n lực nhà vua, hương tượng trưng cho vinh quang Thiên Chúa, mộc dược muốn nói đến con ngư�i sẽ phải chết). Tuy nhiên, có lẽ thánh Matthêu không đi xa như vậy. �iểm chính mà thánh Mátthêu muốn nhắm chính là cho thấy các dân ngoại từ phương xa đã biết nhìn nhận �ức Giêsu là �ấng Mêsia, đang khi mà dân Dothái thì th� ơ lãnh đạm, thậm chí còn muốn tìm cách thủ tiêu Ngư�i nữa.
Chúng ta vừa tìm hiểu hạn từ và ý nghĩa của ngày lễ Hiển Linh cũng như n�n tảng Kinh Thánh hay truy�n thống cho tên g�i “lễ Ba Vua�.

H�c viện �a Minh

Tài liệu biên soạn
Lm. Phan Tấn Thành, O.P