M�i nói dối đ�u là tội tr�ng?

 (Aquinas đồng ý với Thánh Augustine rằng m�i l�i nói dối là tội nhưng không phải hết thảy chúng đ�u là tội tr�ng[1]. Ông phân biệt ra ba loại nói dối: nói dối đùa giỡn, nói ra khi bỡn cợt pha trò; nói dối hiếu sự hay hữu ích; và nói dối quỉ quyệt (nói dối có hại) mà theo lập luận của Aquinas, nó đáng bị phán xét là tội tr�ng.)

. . . có thể theo bản chất của mỗi l�i nói dối mà phân loại tội của chúng, và tội đó có thể bị gia tr�ng hay được giảm khinh tùy vào cứu cánh có dự tính của nó.

Vậy tội nói dối bị trầm tr�ng thêm nếu bằng việc nói dối, đương sự cố ý làm tổn thương ngư�i khác, và như thế, nó được g�i là l�i nói dối có hại.

Trái lại, tội nói dối được giảm nhẹ nếu nó chỉ để thích thú hoặc nhắm tới cái tốt lành nào đó. Như thế, nó là l�i nói dối đùa giỡn, hoặc l�i nói dối hữu ích mà chúng ta cũng g�i là l�i nói dối hiếu sự, qua đó, nó có dự tính giúp đỡ ngư�i khác hoặc cứu giúp ngư�i khác kh�i bị tổn thương.

Theo cách ấy, l�i nói dối được chia thành ba loại như đã nói ở trên. . .

Tá»™i trá»�ng, nói má»™t cách chính xác, là tá»™i trái ngược vá»›i đức ái [2] mà qua đức ấy, linh hồn sống hiệp nhất vá»›i Thiên Chúa… Thế thì nói dối có lẽ là trái ngược vá»›i đức ái trong ba cách: thứ nhất, trong tá»± thân nó; thứ hai, trong liên quan tá»›i sá»± dữ má»™t cách cố ý; thứ ba, [trong liên quan tá»›i sá»± dữ] má»™t cách ngẫu nhiên.

L�i nói dối có lẽ là trái ngược với đức ái vì ý nghĩa giả dối của nó. Bởi nếu sự việc đó liên quan tới đi�u thiêng liêng thì nó trái ngược với đức ái của Thiên Chúa mà sự thật của ngài bị ta che giấu hay làm hư hoại bằng l�i nói dối như thế. Vậy l�i nói dối loại này không chỉ đối lập với tính hạnh của đức ái mà còn đối lập với đức tin và tôn giáo; do đó, nó không những là tội tr�ng mà còn bị gia tr�ng nữa.

Tuy nhiên, nếu ý nghĩa giả dối liên quan tới đi�u gì đó mà sự hiểu biết v� đi�u đó tác động đến cái tốt của một ngư�i, thí dụ, nếu nó liên quan tới sự toàn hảo của khoa h�c hoặc hạnh kiểm đạo đức, thì l�i nói dối thuộc loại này khiến cho ngư�i bên cạnh của ta phải chịu chấn thương, vì nó làm cho ngư�i ấy có ý kiến sai lạc, do đó, nó trái ngược với đức ái, cách riêng tình yêu ngư�i bên cạnh của chúng ta, và hậu quả, nó là tội tr�ng.

Ngược lại, nếu ý kiến sai lạc ấy phát sinh từ l�i nói dối liên quan tới đi�u gì đó mà sự hiểu biết v� đi�u đó không gây ra hậu quả, lúc đó l�i nói dối được nói đến này không làm hại ngư�i bên cạnh của ta; thí dụ, nếu một ngư�i bị lừa dối v� những cái cá biệt bất ng� nào đó không liên quan tới ngư�i đó. Do đó, l�i nói dối thuộc loại này được đánh giá trong tự thân nó, không là tội tr�ng.

L�i nói dối với cứu cánh có dự tính, có lẽ là trái ngược với đức ái mà qua đó nó được nói ra hoặc với mục đích làm thương tổn Thiên Chúa, như thế nó luôn luôn là tội tr�ng vì nó đối lập với tôn giáo, hoặc với mục đích làm thương tổn ngư�i bên cạnh của ta v� con ngư�i của ngư�i đó, v� những cái ngư�i đó sở hữu, hoặc v� thanh danh của ngư�i đó, như thế nó cũng luôn luôn là tội tr�ng. Bởi vì tội tr�ng là tội làm tổn thương ngư�i bên cạnh của chúng ta, và ta gây tr�ng tội nếu ta hoàn toàn có dự tính phạm tội tr�ng. Nhưng nếu cứu cánh có dự tính ấy không trái ngược với đức ái và nó được xem xét theo khía cạnh ấy, thì l�i nói dối ấy cũng không là tội tr�ng, giống như trong trư�ng hợp l�i nói dối đùa giỡn với đôi chút thích thú nào đó hay l�i nói dối hiếu sự với dự tính tốt lành cho ngư�i bên cạnh của chúng ta. Một cách ngẫu nhiên, l�i nói dối có thể là trái ngược với đức ái vì lý do nó gây ra tai tiếng hoặc đưa tới chấn thương nào khác; và như vậy, nó sẽ là một tội tr�ng. Thí dụ, nếu một ngư�i không chút e dè, cứ nói dối công khai gieo tai tiếng cho ngư�i khác.

. . . một số ngư�i nói rằng đối với sự toàn hảo thì m�i l�i nói dối đ�u là tội tr�ng. Nhưng l�i quả quyết ấy không có lý. Vì không có tình huống nào khiến cho một tội thành vô cùng trầm tr�ng nếu nó không chuyển thành một loại khác. Thế thì tình huống của con ngư�i không chuyển một tội thành một loại khác, ngoại trừ có lẽ do bởi cái gì đó phụ thêm vào ngư�i ấy, thí dụ nếu nó vi phạm l�i th� của ngư�i ấy; và đi�u này không thể áp dụng vào trư�ng hợp l�i nói dối đùa giỡn hay l�i nói dối hiếu sự. Vì vậy l�i nói dối đùa giỡn hay l�i nói dối hiếu sự không là tội tr�ng trong những ngư�i toàn hảo, trừ phi có lẽ một cách ngẫu nhiên vì lý do tai tiếng.

Theo ý nghĩa này, chúng ta có thể lấy l�i của Augustine rằng mệnh lệnh của sự toàn hảo là không được nói dối chút nào, kể cả không được ước muốn nói dối; mặc dù Augustine nói đi�u đó không một cách tích cực mà là một cách hồ nghi, vì ngài bắt đầu bằng l�i nói rằng: trừ phi có lẽ nó là một mệnh lệnh, v.v. Cũng không phải là vấn đ� h� được đặt vào vị trí bảo vệ sự thật: bởi vì h� [những ngư�i có chức vụ ấy] bị ràng buộc phải bảo vệ sự thật bằng đức hạnh của chức vụ trong phán xét và giảng dạy, và nếu h� nói dối trong những vấn đ� ấy, sự nói dối của h� là tội tr�ng: nhưng nó không có nghĩa là h� phạm tr�ng tôi khi h� nói dối trong những vấn đ� khác.

Ghi chú:

* Thomas Aquinas (1225-74) Triết gia và nhà thần h�c kinh viện ngư�i �. Xuất thân từ gia đình quí tộc (Bá tước) Aquino. Chào đ�i ở lâu đài Roccasecca gần Aquino. Ông theo h�c các tu sĩ dòng Biển �ức (Benedictine) ở Monte-Cassio, kế đó vào �ại h�c Naples.

Năm 1244, bất chấp sự chống đối đầy cay đắng của gia đình, ông xuất gia làm tu sĩ khất thực thuộc dòng �a-minh (Dominican). Anh em của ông bắt cóc ông, giữ ông làm tù nhân trong lâu đài của dòng h� hơn một năm, cuối cùng, ông tự mình thoát ra, lên đư�ng tới Cologne để trở thành môn đồ của đại danh nhân dòng �a-minh là Albertus Magnus (k.1193-1280).

Năm 1248, Aquinas, con ngư�i vừa mới bướng bỉnh, được bổ nhiệm làm phụ giảng cho thầy mình, và bắt đầu xuất bản các bình luận v� Aristotle. Năm 1252, ông đi Paris, dạy ở đó, với danh tiếng ngày càng tăng. Tới năm 1258, ông gi� đây là tiến sĩ, được �ức Thánh cha triệu tập để giảng dạy, thành công, tại Agagni, Orvieto, Rô-ma và Viterbo.

Ông qua đ�i tại Fossanouova trên đư�ng đi biện hộ cho chính nghĩa của �ức Thánh cha Gregory X ở Công đồng Lyons. Ông được phong thánh năm 1323.

Giống hầu hết các nhà thần h�c kinh viện th�i đó, Aquinas không có kiến thức v� Hi Lạp và Hebrew (Híp-ri), và hầu như hoàn toàn không biết v� lịch sử, nhưng các văn bản phong phú của ông trình bày một sức mạnh trí tuệ thuộc hạng nhất, và ông trở thành một bậc thẩm quy�n với khả năng thao tác trí tuệ lớn lao từ xưa tới nay trong giáo hội Kitô giáo. Qua những bình luận của mình, ông làm cho tư tưởng của Aristotle khả hữu và được chấp nhận trong Kitô giáo phương Tây. Trong các văn bản triết h�c của mình, ông nỗ lực phối hợp và hoà giải chủ nghĩa duy lý khoa h�c của Aristotle với giáo lý v� đức tin và mặc khải của Kitô giáo.

Cuốn Summa contra Gentiles (Tổng luận chống ngư�i ngoài Công giáo, 1256-60) được cho là ông viết như một cuốn thủ bản dành riêng cho các tu viện �a-minh; nó ứng xử chủ yếu với các nguyên tắc của tôn giáo tự nhiên. CuốnSumma theologica (Tổng luận thần h�c, 1266-73), cho tới ngày từ trần vẫn chưa hoàn tất nhưng chứa đựng tư tưởng chin muồi của ông trong một hình thức có tính hệ thống, và bao gồm “năm con đư�ng” hay “năm phương cách” trứ danh chứng minh sự hiện hữu của Thiên Chúa.

Ảnh hưởng của Aquinas lên tư tưởng thần h�c của các th�i đại sau ông thật mênh mông. Ông nổi tiếng là Tiến sĩ Thiên thần (Doctor Angelicus), và duy nhất chỉ có một nhà thần h�c kinh viện ganh đua với ông là Tiến sĩ Tinh tế(Doctor Subtitis) Duns Scotus (k.1266-1308). Th�i ấy, tu sĩ dòng Franciscan (Phan-xi-cô) theo Scotus và tu sĩ dòng Dominican (�a-minh) theo Aquinas. Kể từ đó các nhà thần h�c trung cổ chia thành hai trư�ng phái: ngư�i Scotists và ngư�i Thomists mà sự khác biệt của h� thẩm thấu ít nhi�u vào mỗi nhánh giáo thuyết.

Riêng phái của Aquinas, tức Thomism, ngày nay được thể hiện, với một ít loại trừ, trong l�i giảng dạy tổng quát của Giáo hội Công giáo.

[1] Tá»™i trá»�ng  Hay tá»™i tử (peccatum mortale). Theo thần há»�c Công giáo, đây là loại tá»™i mà phẩm tính của nó Ä‘Æ°a tá»›i sá»± cách ly con ngÆ°á»�i vá»›i Thiên Chúa cùng Æ¡n cứu rá»—i của ngài. NgÆ°á»�i mắc tá»™i này, nếu trÆ°á»›c khi chết mà không sám hối, sẽ bị sa há»�a ngục (damnatio). Sách Giáo lý Há»™i Thánh Công giáo số 1035 có ghi: ‘Há»™i thánh dạy rằng có há»�a ngục và án phạt Ä‘á»�i Ä‘á»�i. Ngay sau khi chết, linh hồn kẻ còn mắc tá»™i trá»�ng sẽ xuống há»�a ngục chịu cá»±c hình ‘lá»­a Ä‘á»�i Ä‘á»�i’.”

[2] �ức ái  Cũng là �ức mến. �ức yêu ngư�i; lòng nhân ái; từ bi bác ái.

Nguồn: Aquinas, Thomas, Summa Theologica, trans. Fathers of the English Dominican Province, Burns Oates & Washburn, 1922.

THOMAS AQUINAS*

Nguyễn Ước dịch và chú

Thanhlinh