Tháng 11 được dà nh để cầu nguyện cho những ngưá»i quá cố. Trong kinh Ä‘á»c và các bà i hát, chúng ta cầu xin cho các linh hồn được lên chốn nghỉ ngÆ¡i. Tại sao lại xin cho hỠđược nghỉ ngÆ¡i? Có phải tại vì sợ há» vá» quấy rầy chúng ta hay không?
Tại nhiá»u nÆ¡i trên thế giá»›i, ngưá»i ta tin rằng sau khi chết thì hồn ma Ä‘i lưu lạc trên không trung, hoặc là để Ä‘i kiếm ăn hay là để Ä‘i quấy nhiá»…u. Vì thế mà những ngưá»i sống phải là m lá»… trừ tà , hoặc cúng cÆ¡m nước cho ngưá»i qua Ä‘á»i. Tuy nhiên, ngay từ trong Cá»±u ước, ngưá»i Do thái tin rằng nhưng hồn cá»§a ngưá»i chết không lưu lạc Ä‘i hoang, nhưng hỠđược an nghỉ trong Chúa. Chúng ta có thể lấy má»™t thà dụ từ sách Khôn ngoan chương 3 câu 1, mà chúng ta đã nghe Ä‘á»c trong thánh lá»… thứ ba ngà y kÃnh nhá»› các linh hồn:
“Linh hồn cá»§a những ngưá»i công chÃnh thì ở trong tay Chúaâ€. Vì thế, không có chuyện cầu xin cho các linh hồn được nằm yên, đừng có vá» quấy nhiá»…u bà con.
Nhưng mà  sách Khôn ngoan nói rằng: “Linh hồn những ngưá»i công chÃnh thì ở trong tay Chúaâ€. Thế còn linh hồn các ngưá»i bất lương thì Ä‘i đâu? Chắc là há» Ä‘i lang thang nằm đầu đưá»ng xó chợ chứ gì?
Trong những tác phẩm cổ xưa cá»§a Cá»±u ước, ngưá»i ta quan niệm rằng tất cả các ngưá»i đã chết, dù tốt dù xấu, Ä‘á»u xuống dưới âm phá»§. Và o thá»i các ngôn sứ, má»›i có sá»± phân biệt số pháºn khác nhau giữa ngưá»i là nh vá»›i ngưá»i dữ: hoặc là trong âm ti, các ngưá»i dữ nằm dưới các ngưá»i là nh nằm trên; hoặc là các ngưá»i là nh sẽ được Chúa cứu ra khá»i âm ti. Sang đến Tân ước, thì sá»± phân biệt lại cà ng rõ rệt hÆ¡n nữa. Các ngưá»i dữ sẽ xuống há»a ngục, còn ngưá»i là nh sẽ được lên thiên đà ng. Dù sao thì không há» có chuyện hồn các ngưá»i chết Ä‘i lang thang.
Nếu váºy thì cần chi phải cầu cho các linh hồn được an nghỉ? Há» nằm yên má»™t chá»— rồi, đâu có động Ä‘áºy gì nữa đâu?
Äúng rồi, khi đã chết thì con ngưá»i buông tay nằm xuống bất động. Chúng ta gá»i là an nghỉ, hay là ngá»§ giấc ngà n thu. Nếu chỉ có váºy mà thôi thì chẳng cần phải cầu nguyện là m chi! Tuy nhiên, các Kitô hữu thì nghÄ© khác. Chúng ta tin rằng con ngưá»i chết tháºt, nhưng cái chết cá»§a con ngưá»i khác vá»›i cái chết cá»§a thú váºt hay cây cá». Thân xác cá»§a con ngưá»i nằm yên bất động tháºt đấy, nhưng phần linh thiêng cá»§a con ngưá»i vẫn tồn tại. Nhiá»u tôn giáo cho rằng phần linh thiêng (gá»i là linh hồn), hoặc là phảng phất trên không trung hay là đầu thai và o kiếp khác. Còn ngưá»i Kitô hữu thì tin rằng linh hồn vá» vá»›i Chúa, nÆ¡i mà con ngưá»i tìm được hạnh phúc tuyệt đối cá»§a mình. Và để diá»…n tả trạng thái hạnh phúc ấy, Kinh thánh cÅ©ng như phụng vụ đã sá» dụng nhiá»u từ ngữ khác nhau. Các từ ngữ nà y chỉ diá»…n tả được má»™t phần nà o thá»±c tại mà không miệng lưỡi nà o có thể tả được, như thánh Phaolô nói trong thư thứ 2 gá»i Côrintô, chương 12 câu 4. Nói chung, ngưá»i ta cố gắng hình dung thá»±c tại bằng hai đưá»ng lối khác nhau. Má»™t đà ng là xóa bá» những vết tÃch hữu hạn mà ta gặp thấy ở trên Ä‘á»i nà y. Äà ng khác là phóng đại lên trăm ngà n lần những gì mà ta quan niệm là hạnh phúc.
Cha có thể cho và i thà dụ vỠđưá»ng lối thứ nhất được không?
Ở trên nà y, chúng ta đã có cảm nghiệm nhiá»u vá» buồn sầu, chia ly, bệnh táºt, chết chóc, bất công, vv. Những cái đó là m cho con ngưá»i phải Ä‘au đớn khổ sở, mất vui sướng hạnh phúc. Vì thế mà ta mong rằng trong thế giá»›i bên kia, sẽ không còn vết tÃch cá»§a những bất toà n đó nữa. Ta có thể thấy má»™t thà dụ ở sách Khải huyá»n, chương 21 câu 4: “Thiên Chúa sẽ lau sạch nước mắt há». Sẽ không còn sá»± chết; cÅ©ng sẽ chẳng còn tang tóc, kêu than và đau khổ nữa, vì những Ä‘iá»u cÅ© đã biến mấtâ€. Má»™t cách tương tá»± như váºy, ở chương 22, câu 5, sách Khải huyá»n viết: “Sẽ không còn đêm tối nữa, há» sẽ không cần đèn Ä‘uốc hay ánh sáng mặt trá»i, vì Thiên Chúa chiếu soi há», và há» sẽ hiển trị Ä‘á»i Ä‘á»i.†Các mối phúc tháºt ở chương 6 cá»§a tin mừng thánh Luca cÅ©ng được diá»…n tả theo lối đó: mai sau sẽ không còn đói khát, khóc lóc, sỉ vả, oán há»n nữa.
Như váºy khi cầu xin cho các linh hồn được an nghỉ, tức là chúng ta trình bà y má»™t Ä‘iá»u tiêu cá»±c: ở Ä‘á»i nà y, mình đã lao động mệt nhoà i rồi, hy vá»ng Ä‘á»i sau có thể an nghỉ, ngá»§ từ sáng đến tối luôn, có phải váºy không?
Không phải thế. Khi nà o chị phải Ä‘i là m mệt nhá»c thì chị mong được nghỉ. Nhưng mà khi chị được nghỉ má»™t thá»i gian thì chắc là chị sẽ chán, muốn Ä‘i là m lại. Dù sao, tiếng an nghỉ được dùng trong phụng vụ mang má»™t ý nghÄ©a khác. Nó đồng nghÄ©a vá»›i “bình an, hoà bình†(shalom trong tiếng Do thái). Từ nà y không phải là tiêu cá»±c và cÅ©ng không phải là tÄ©nh. Bình an có nghÄ©a sống trong tình nghÄ©a vá»›i Chúa, vượt qua những chướng ngại do tá»™i lá»—i đã gây ra, tá»±a như hiá»m thù, chết chóc. Bình an có nghÄ©a là thông hiệp, yêu thương.
Trong kinh cầu cho các ngưá»i qua Ä‘á»i, chúng ta cÅ©ng cầu cho hỠđược vá» chiêm ngưỡng nhan Chúa, được vá» chầu Chúa. Äó là má»™t ý niệm tiêu cá»±c hay tÃch cá»±c? Con nghÄ© rằng mình mà chầu Chúa suốt ngà y thì chắc là mệt và chán lắm.
Các từ “chầu Chúa, chiêm ngưỡng nhan Chúa, hưởng kiến†đá»u đồng nghÄ©a vá»›i nhau. Chúng chỉ là những lối dịch hoa mỹ cá»§a má»™t từ được dùng trong Tân ước là “nhìn thấy Chúaâ€, mà chúng ta có thể Ä‘á»c thấy ở thư thứ nhất cá»§a thánh Phaolô gá»i Côrintô, chương 13 câu 12: “Bây giá» chúng ta thấy lá» má» như trong má»™t tấm gương, mai sau sẽ được mặt giáp mặtâ€. Thánh Gioan cÅ©ng viết tương tá»± như váºy trong thư thứ nhất, chương 3 câu 2: “Khi đức Kitô xuất hiện, chúng ta sẽ nên giống như Ngưá»i, và Ngưá»i thế nà o chúng ta sẽ thấy Ngưá»i như váºyâ€. Cần phải hiểu các từ ngữ nà y theo nghÄ©a so sánh. Có lẽ trên Ä‘á»i nà y, đã có lần chúng ta đã nghe nói đến má»™t danh nhân nà o đó; chúng ta đã Ä‘á»c những bà i viết vá» nhân váºt đó; và có lẽ chúng ta đã thấy má»™t tấm hình chụp nhân váºt đó. Chúng ta mong có dịp nà o được nhìn thấy táºn mắt nhân váºt đó, và nếu được, thì tiếp xúc hầu chuyện vá»›i vị đó. Nói chi cho xa, chúng ta có thể lấy má»™t kinh nghiệm từ Ä‘á»i sống gia đình thì đủ rõ. Khi phải xa mặt cha mẹ ta, hoặc vì phải Ä‘i xa để là m ăn hoặc là vì các ngà i đã khuất bóng, ta mong có ngà y gặp lại các vị, ở gần vá»›i những ngưá»i thân yêu nhất trên Ä‘á»i. Thánh Phaolô và thánh Gioan đã muốn diá»…n tả tư tưởng đó trong hai Ä‘oạn văn vừa má»›i trưng dẫn. Ngà y nay chúng ta chỉ má»›i biết Thiên Chúa nhỠđức tin; chúng ta chỉ má»›i biết Thiên Chúa qua lá»i chứng tá cá»§a Kinh thánh. Chúng ta mong sao cho tá»›i ngà y được diện kiến Thiên Chúa, được thấy dung nhan Ngà i. Chiêm ngưỡng dung nhan, thấy mặt cần được hiểu theo nghÄ©a động chứ không phải là theo nghÄ©a tÄ©nh. Trong thánh vịnh, chúng ta Ä‘á»c thấy nhiá»u lá»i khẩn nguyện xin Chúa tá» dung nhan Ngà i để cho chúng ta được sống. Chiêm ngưỡng dung nhan có nghÄ©a là chia sẻ tình thân vá»›i ai, má»™t đặc ân chỉ dà nh cho những bạn thân tình. Ở trong xã há»™i cổ truyá»n, kể cả ở Việt Nam chúng ta, không ai được phép nhìn ngắm dung nhan cá»§a đức vua. Má»—i lần vua Ä‘i ngang qua, thì hết má»i ngưá»i phải sụp lạy cúi đầu che mặt hết. Duy chỉ có các cáºn thần má»›i được chiêm ngưỡng long nhan mà thôi. Bởi thế, khi vịnh gia xin phép được chiêm ngưỡng nhan Chúa, ông ước ao được Chúa kể và o hà ng cáºn thần, được sống ká» bên Chúa mãi mãi, không bao giá» phải xa cách.
Nãy giá», chúng ta chỉ bà n đến những từ ngữ xem ra trừu tượng, tá»±a như là “an nghỉ, bình an, ngắm nhìn Chúaâ€. Tại sao không dùng những từ ngữ cụ thể hÆ¡n. Có phải ở trên thiên đà ng ăn ngon, mặc đẹp, ở nhà lầu không cha?
Má»™t và i tôn giáo đã hình dung thiên đà ng theo những hình ảnh đó. Và chúng ta đừng vá»™i trách há» là duy váºt. Có lẽ đó chỉ là từ ngữ so sánh thôi, và chúng ta cÅ©ng có thể gặp ở trong Kinh thánh nữa. Thà dụ như từ “thiên đà ngâ€, dịch bởi tiếng Pháp “Paradisâ€. Trong nguyên gốc Hy-lạp, nó có nghÄ©a là má»™t vưá»n, nhắc lại nÆ¡i bồng lai tiên cảnh cá»§a nguyên tổ trước khi phạm tá»™i. Con ngưá»i đã bị trục xuất khá»i nÆ¡i ấy, nhưng vẫn mong được quay vá». Thiên đà ng là nÆ¡i mà con ngưá»i sống hà i hoà vá»›i thiên nhiên, vá»›i vÅ© trụ, nhất là vá»›i Thiên Chúa và giữa con ngưá»i vá»›i nhau. Nhưng mà đối vá»›i tâm trạng cá»§a ngưá»i xưa, quen hình dung các thá»±c tại vá»›i những hình ảnh cụ thể hÆ¡n là vá»›i các ý niệm trừu tượng, thiên đà ng được mô tả như khu vưá»n nhiá»u hoa trái, vá»›i dòng sông tươi mát. Äối vá»›i má»™t chà ng du mục trên sa mạc khô cằn, gặp được má»™t dòng suối có nước trong là nh, có lùm cây xanh là thiên đà ng rồi! Tuy nhiên, đối vá»›i anh chà ng ngư phá»§, thì dòng suối chẳng có ý nghÄ©a gì hết. Hạnh phúc cá»§a anh ta là sóng yên gió lặn, và má»™t mẻ lưới đầy. Còn đối vá»›i má»™t thương gia, thì hạnh phúc là kiếm được má»™t viên ngá»c quý, bán được nhiá»u tiá»n. Như váºy chúng ta thấy rằng ở trên Ä‘á»i nà y, chúng ta thấy rằng quan niệm vá» hạnh phúc thưá»ng bị đóng khung bởi những kinh nghiệm hữu hạn. Dù váºy, trong các dụ ngôn Phúc âm, Chúa Giêsu cÅ©ng dùng những kinh nghiệm đó để giải thÃch bản chất cá»§a Nước Thiên Chúa. Má»™t hình ảnh khá quen thuá»™c trong kinh nghiệm cá»§a các tôn giáo là bữa tiệc. “Có thá»±c má»›i vá»±c được đạo†chứ. Tuy nhiên, Tản đà Nguyá»…n khắc Hiếu đã lưu ý rằng muốn ăn cho ngon thì nguyên đồ ăn ngon mà thôi thì chưa đủ, còn phải tÃnh thêm chá»— ngồi ăn, giỠăn và nhất là ngưá»i cùng ăn nữa. Có những dụ ngôn và Nước trá»i vá»›i bữa tiệc hay tiệc cưới cÅ©ng váºy đó. Bởi vì hạnh phúc không phải chỉ là vấn đỠgiải quyết nạn đói cá»§a bao tá», hay là đồ cao lương mỹ vị cho khoái khẩu; nhưng còn là không khà tưng bừng nhá»™n nhịp cá»§a buổi lá»…, vá»›i sá»± tham dá»± cá»§a hết má»i ngưá»i bà con thân thÃch nữa. Văn chương bình dân đôi khi cÅ©ng nghÄ© rằng nếu có hai trái tim và ng thì ở mái nhà tranh cÅ©ng hạnh phúc rồi.
Như váºy, khi nói đến hạnh phúc Ä‘á»i sau, chúng ta chỉ sá» dụng những lối so sánh, chứ không thể diá»…n tả cụ thể được phải không?
Äúng như váºy. Những kinh nghiệm hữu hạn cá»§a chúng ta hiện nà y không đủ khả năng để diá»…n tả những thá»±c tại siêu phà m. Chúng ta chỉ biết chắc má»™t Ä‘iá»u: hạnh phúc cá»§a chúng ta chÃnh là Thiên Chúa, sức sống vô biên. Nếu chúng ta được Thiên Chúa thì chúng ta được thông dá»± và o sá»± sống sung mãn, cùng vá»›i những ưu phẩm mà ngà y nà y chúng ta cho là hạnh phúc: tình yêu, công bằng, tá»± do. Sá»± sống sung mãn bao gồm những hoạt động tinh thần ở cao Ä‘iểm: hiểu biết, yêu mến. Sá»± sống sung mãn bao gồm sá»± liên kết vá»›i đồng loại và vá»›i vÅ© trụ. Trái lại, khi mất Thiên Chúa là chúng ta mất sá»± sống vÄ©nh cá»u, mất tá»± do, mất yêu thương: con ngưá»i trở nên cô độc, bị tù hãm trong chÃnh mình, không còn khả năng thông hiệp vá»›i tha nhân nữa. Há» sống trong tuyệt vá»ng, đêm tối.
Lm. Giuse Phan Tấn Thà nh, op.
daminhvn

